Qurdlar və molyusklar
Yastı, dəyirmi və həlqəvi qurdların quruluşu, həyat tərzi və parazitləri; molyuskların (qarınayaqlılar, ikitaylılar, başıayaqlılar) bədən planı, qan-dövranı və ekoloji rolu.
Qurdlar üç tipdə öyrənilir: yastı, dəyirmi (ilk bağırsaqlı) və həlqəvi qurdlar. Yastı qurdlar üçqatlı, ikitərəfli (bilateral) simmetriyalı heyvanlardır; onlarda bədən boşluğu yoxdur, nümayəndələri arasında sərbəst yaşayan planari, eləcə də qaraciyər soxulcanı, exinokok və lentşəkilli soliter kimi təhlükəli parazitlər vardır. Dəyirmi (ilk bağırsaqlı) qurdlarda birincili bədən boşluğu olur və onlar ayrıcinslidir; insan askaridi və sancaqquyruq insanın daxili parazitləridir. Həlqəvi qurdlarda isə ikincili bədən boşluğu (selom) əmələ gəlir, bədən həlqələrə bölünür, qapalı qan-dövran sistemi və sinir düyünləri olur, tənəffüs dəri vasitəsilə gedir; yağış soxulcanı və zəli bu tipə aiddir. Molyusklar (yumşaqbədənlilər) baş, gövdə və ayaqdan ibarət, mantiya və çanaq (qabıq) daşıyan, əksərində açıq qan-dövran sistemi olan heyvanlardır. Onlar üç əsas sinfə bölünür: qarınayaqlılar (üzümcül ilbiz, sümüklü ilbiz), ikitaylılar (midya, istridyə) və ən mütəşəkkil sayılan başıayaqlılar (kalmar, ahtapot). Nümunə: midya iki taylı çanağa malik ikitaylı molyuskdur və suyu qəlsəmələri ilə süzərək qidalandığı üçün təbii sutəmizləyici rolunu oynayır.
Əsas terminlər
| Qurd tipi | Bədən boşluğu | Qan-dövran | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Yastı qurdlar | Yoxdur (parenxima) | Yoxdur | Planari, soliter |
| Dəyirmi qurdlar | Birincili boşluq | Yoxdur | Askarid, sancaqquyruq |
| Həlqəvi qurdlar | İkincili (selom) | Qapalı | Yağış soxulcanı, zəli |
Bədən boşluğu yastıdan həlqəviyə doğru mürəkkəbləşir.
| Sinif | Nümunə | Xüsusiyyət |
|---|---|---|
| Qarınayaqlılar | Üzümcül ilbiz | Spiral çanaq |
| İkitaylılar | Midya, istridyə | İki taylı çanaq, süzərək qidalanma |
| Başıayaqlılar | Kalmar, ahtapot | Ən mütəşəkkil, mürəkkəb göz |
Molyusklar üç əsas sinfə bölünür.
- 1Əlamət: Bədəni yastı və həlqəsizdir, bədən boşluğu yoxdur.
- 2Müqayisə: Həlqələrə bölünmür, deməli həlqəvi qurd deyil.
- 3Nəticə: Bu, parazit yastı qurddur; aralıq ev sahibi gölməçə ilbizidir.
- 11) Selom: İkincili bədən boşluğu — həlqəvi qurda xasdır.
- 22) Qapalı qan-dövran: Həlqəvi qurda xasdır.
- 33) Seqmentasiya: Bədənin həlqələrə bölünməsi — həlqəvi qurda xasdır.
- 44) Mantiya: Molyuska xasdır, həlqəvi qurda yox.
- 5Nəticə: 4 əlamətdən 3-ü həlqəvi qurda xasdır.
Qan-dövranı qarışdırmayın: həlqəvi qurdlarda QAPALI, molyuskların əksərində AÇIQ olur.
Qaraciyər soxulcanı yastı qurddur, dəyirmi və ya həlqəvi qurd deyil; insan askaridi isə dəyirmi qurddur.
Ahtapot başıayaqlılara aiddir, ikitaylılara yox — molyusk-sinif uyğunluğunda tələ budur.
Bədən boşluğu artımı: yastı (yoxdur) → dəyirmi (birincili) → həlqəvi (ikincili, selom).
Mantiya çanağı ifraz edir; başıayaqlılarda (kalmar, ahtapot) çanaq itib və ya çox kiçilib.
Qaydalar
- 1Yastı qurdlar üçqatlı, ikitərəfli simmetriyalı olub bədən boşluğuna malik deyil; planari sərbəst, qaraciyər soxulcanı, exinokok və soliter isə parazitdir.
- 2Dəyirmi (ilk bağırsaqlı) qurdlar — insan askaridi, sancaqquyruq — birincili bədən boşluğuna malik, ayrıcinsli parazitlərdir.
- 3Həlqəvi qurdlarda (yağış soxulcanı, zəli) ikincili bədən boşluğu (selom), bədənin həlqələrə bölünməsi, QAPALI qan-dövran sistemi və sinir düyünləri olur; tənəffüs dəri ilədir.
- 4Molyuskların bədəni baş, gövdə və ayaqdan ibarətdir; mantiya çanağı (qabığı) ifraz edir, əksər molyuskda qan-dövran AÇIQdır.
- 5Molyusklar üç sinifdir: qarınayaqlılar (üzümcül ilbiz), ikitaylılar (midya, istridyə — iki taylı çanaq, qəlsəmə ilə süzərək qidalanma), başıayaqlılar (kalmar, ahtapot — ən mütəşəkkil, mürəkkəb göz).
- 6Diqqət: qan-dövranı qarışdırmaq olmaz — həlqəvi qurdlarda QAPALI, molyuskların əksərində isə AÇIQ qan-dövran sistemi olur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir