Birhüceyrəlilər və bağırsaqboşluqlular
Sadə birhüceyrəlilər (amöb, yaşıl evglena, infuzor-tərlik): quruluş, hərəkət orqanları, qidalanma, çoxalma, təpər vakuolu və sista; bağırsaqboşluqlular (hidra, meduza, mərcan poliplər): iki qatlı bədən, radial simmetriya, sancan hüceyrələr, regenerasiya və çoxalma
Birhüceyrəlilər (sadələr) bütün həyat funksiyalarını bir hüceyrə daxilində yerinə yetirən heyvanlardır. Amöb yalançı ayaqları (psevdopodiyaları) vasitəsilə hərəkət edir, eyni yolla qidanı faqositozla udur və daimi forması olmadığı üçün bədəni dəyişkəndir. Yaşıl evglena bir qamçı ilə hərəkət edir, işıqda xloroplastları sayəsində fotosintez edir, qaranlıqda isə hazır üzvi maddələrlə qidalanır — buna qarışıq (miksotrof) qidalanma deyilir; işığı gözcüyü (işıqhissedici ləkə) ilə qavrayır. İnfuzor-tərlik çoxsaylı kirpiklərlə hərəkət edir, iki nüvəyə (böyük və kiçik) və hüceyrə ağzına malikdir. Bu birhüceyrəlilər adətən ikiyə bölünmə yolu ilə çoxalır, artıq su və ifrazat məhsullarını təpər (yığılan) vakuol vasitəsilə xaric edir, əlverişsiz şəraitdə isə sista əmələ gətirərək qorunurlar. Bağırsaqboşluqlular (hidra, meduza, mərcan poliplər) iki qat hüceyrədən — xarici ektoderma və daxili entodermadan, aralarında mezoqley təbəqəsindən ibarətdir, bədənlərində bağırsaq (gastral) boşluğu və radial (şüa) simmetriya olur; ektodermadakı sancan (dişarıcı) hüceyrələr qıcıqlanma və ovun tutulmasını təmin edir, onlar yüksək regenerasiya qabiliyyətinə malikdir. Nümunə: Hidra əlverişli şəraitdə tumurcuqlanma (vegetativ) yolu ilə, payızda və əlverişsiz şəraitdə isə cinsi yolla çoxalır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Birhüceyrəli | Hərəkət orqanı | Qidalanma |
|---|---|---|
| Amöb | Yalançı ayaqlar (psevdopodiya) | Faqositoz (heterotrof) |
| Yaşıl evglena | Qamçı | Qarışıq (miksotrof) |
| İnfuzor-tərlik | Kirpiklər | Hüceyrə ağzı ilə |
Hər birhüceyrəlinin özünəməxsus hərəkət orqanı və qidalanma üsulu var.
| Əlamət | Birhüceyrəlilər | Bağırsaqboşluqlular |
|---|---|---|
| Bədən quruluşu | Bir hüceyrə | İki qat hüceyrə (ektoderma + entoderma) |
| Simmetriya | Yoxdur (amöbdə) | Radial (şüa) simmetriya |
| Çoxalma | İkiyə bölünmə | Tumurcuqlanma və cinsi yol |
| Nümunə | Amöb, evglena, infuzor-tərlik | Hidra, meduza, mərcan polipi |
Bağırsaqboşluqlular çoxhüceyrəli olub iki hüceyrə qatından ibarətdir.
- 1Müşahidə: Su nümunəsində hüceyrə ağzı olmayan birhüceyrəli aşkar edilir.
- 2Qidalanma: Qidanı bütün bədən səthi ilə əhatə edib udur — bu faqositozdur.
- 3İstisna: Hüceyrə ağzı infuzor-tərlikə, qamçı evglenaya xasdır; bunlar uyğun gəlmir.
- 4Nəticə: Forması daimi olmayan, yalançı ayaqlı bu canlı amöbdür.
- 1Mühit: Şirin su birhüceyrəlisinin daxilinə osmosla daim su keçir.
- 2Normal iş: Sağlam təpər vakuol artıq suyu mütəmadi xaric edib balansı saxlayır.
- 3Zədə: Vakuol zədələndikdə artıq su xaric edilə bilmir.
- 4Nəticə: Su daxildə toplanır və hüceyrə getdikcə şişir.
Yadda saxla: amöb — yalançı ayaq, evglena — qamçı, infuzor-tərlik — kirpik. Hər birinə bir hərəkət orqanı.
Həzm vakuolu ilə təpər vakuolu qarışdırma: həzm vakuolu qidanı həzm edir, təpər vakuol isə artıq suyu xaric edir.
Sancan hüceyrələr ektodermada yerləşir, entodermada deyil; entoderma əsasən həzmlə məşğuldur.
Sista çoxalma üsulu deyil, əlverişsiz şəraitdə qorunma mexanizmidir; çoxalma əlverişli şəraitdə ikiyə bölünmə ilə baş verir.
Yaşıl evglena bitki (xloroplastla fotosintez) və heyvan (qamçı ilə fəal hərəkət) əlamətlərini birlikdə daşıyır.
Qaydalar
- 1Sadə birhüceyrəlilərin hərəkət orqanları fərqlidir: amöb — yalançı ayaqlar (psevdopodiya), yaşıl evglena — qamçı, infuzor-tərlik — kirpiklər.
- 2Amöb qidanı faqositozla (yalançı ayaqlarla əhatə edib udma) qəbul edir; yaşıl evglena işıqda fotosintez, qaranlıqda hazır qida ilə qidalanır (qarışıq/miksotrof qidalanma).
- 3İnfuzor-tərliyin iki nüvəsi (böyük və kiçik) və hüceyrə ağzı vardır; birhüceyrəlilər əsasən ikiyə bölünmə ilə çoxalır.
- 4Təpər (yığılan) vakuol artıq suyu və maye ifrazat məhsullarını xaric edir; əlverişsiz şəraitdə birhüceyrəli sista əmələ gətirir.
- 5Bağırsaqboşluqlular iki qat hüceyrədən (ektoderma və entoderma, arada mezoqley) ibarətdir, radial (şüa) simmetriyaya və bağırsaq (gastral) boşluğuna malikdir.
- 6Sancan (dişarıcı) hüceyrələr ektodermada yerləşir, qıcıqlanma və ovun tutulmasına xidmət edir; hidra yüksək regenerasiya qabiliyyətinə malik olub həm tumurcuqlanma (vegetativ), həm də cinsi yolla çoxalır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir