Göbələklər və şibyələr
Göbələklərin ümumi xüsusiyyətləri (hifalar, xitin divarı, heterotrofluq), şapkalı, kiflər, maya göbələkləri; göbələklərin bitki, heyvan və bakteriyalardan fərqi; şibyənin simbioz quruluşu (göbələk + yosun) və ekoloji rolu
Göbələklər ayrıca aləm təşkil edir — onlar nə bitki, nə heyvan, nə də bakteriyadır. Göbələyin bədəni hifalardan ibarət mitseldən təşkil olunur; hüceyrə divarında bitkilərdəki kimi sellüloza deyil, həşəratlardakı kimi xitin olur. Göbələklər avtotrof deyil — hazır üzvi maddələrlə qidalanan heterotroflardır: saprofitlər ölü üzvi maddəni, parazitlər isə canlı orqanizmi parçalayır. Şapkalı göbələklər (ağqaytan, ağzəhərli göbələk), kiflər (Penisillium — penisillin antibiotiki buradan alınır), maya göbələkləri (tənəffüsdə spirt fermentasiyası) — bunlar başlıca qruplardır. Maya göbələkləri tomurcuqlanma ilə çoxalır. Şibyə (likey) göbələklə yosunun simbiozudur: göbələk yosuna su və mineral maddə, yosun isə göbələyə hazır üzvi maddə (fotosintez məhsulu) verir; şibyələr pionir bitkilər kimi ən sərt mühitdə (daşlıq, tundra) yaşayır və torpaq əmələ gəlməsinə kömək edir.
Məsələn: Penisillium göbələyindən alınan penisillin ilk antibiotikdir — o, bakteriyaların hüceyrə divarı sintezini pozur, lakin insanın eukariot hüceyrəsinə ziyan vurmur.
Əsas terminlər
| Qrup | Nümunə | Səciyyəvi xüsusiyyət |
|---|---|---|
| Şapkalı göbələklər | Ağqaytan, ağzəhərli göbələk | Makroskopik; sporla çoxalır |
| Kif göbələkləri | Penisillium | Mikroskopik çoxhüceyrəli; penisillin mənbəyi |
| Maya göbələkləri | Saccharomyces | Birhüceyrəli; tomurcuqlanma, spirt fermentasiyası |
Göbələklərin başlıca qrupları və xarakterik əlamətləri.
| Əlamət | Göbələk | Bitki | Heyvan | Bakteriya |
|---|---|---|---|---|
| Hüceyrə tipi | Eukariot | Eukariot | Eukariot | Prokariot |
| Hüceyrə divarı | Xitin | Sellüloza | Yoxdur | Peptidoqlikan |
| Qidalanma | Heterotrof | Avtotrof | Heterotrof | Müxtəlif |
| Ehtiyat maddə | Qlikogen | Nişasta | Qlikogen | — |
Göbələk heterotrofluğu və qlikogenlə heyvana, xitinli divarı ilə həşərata yaxındır.
- 1Tərkib: Şibyə = göbələk + yosun (iki orqanizmin simbiozu).
- 2Göbələk verir: Yosuna su və mineral maddə toplayıb ötürür, onu fiziki qoruyur.
- 3Yosun verir: Göbələyə fotosintez məhsulu — hazır üzvi maddə verir.
- 4Nəticə: Hər iki partner qazanır — bu mutualizmdir; ona görə daşlıq, tundra kimi sərt mühitdə birlikdə yaşaya bilirlər.
- 1Şərait: Oksigensiz mühitdə maya şəkəri parçalayır (anaerob proses).
- 2Reaksiya: C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂ (etil spirti və karbon qazı).
- 3Enerji: Bir qlükozadan xalis 2 ATP əldə olunur; aerob tənəffüsün 38 ATP-si yox.
- 4Çörəkdə tətbiq: Yaranan CO₂ qazı xəmirdəki gluten şəbəkəsini gərib qabardır.
Göbələyin hüceyrə divarı sellüloza deyil — sellüloza bitkiyə, peptidoqlikan bakteriyaya aiddir; göbələkdə xitin olur.
Göbələk bitkidən fotosintez aparmaması ilə fərqlənir; hüceyrə divarı və nüvəsi VAR — bunların olmaması fərq deyil.
Penisillin DNT-ni və ya ribosomu yox, bakteriyanın peptidoqlikanlı hüceyrə divarı sintezini pozur; insan hüceyrəsində bu divar olmadığı üçün ona ziyan vurmur.
Yadda saxla: göbələk ekosistemdə REDUSENTdir — ölü üzvi maddəni minerala çevirib dövriyyəyə qaytarır, produsent və ya azot fiksatoru deyil.
Şapkalı göbələyin əsl bədəni torpaqdakı miseldir; gördüyümüz «şapka» yalnız sporla çoxalan meyvə cismidir.
Qaydalar
- 1Göbələklər ayrıca aləmdir; bədənləri hifalardan ibarət mitseldən təşkil olunur, hüceyrə divarında sellüloza yox, xitin olur.
- 2Göbələklər heterotroflardır: saprofitlər ölü üzvi maddəni, parazitlər isə canlı orqanizmi parçalayır; fotosintez aparmırlar.
- 3Əsas qruplar: şapkalı göbələklər, kiflər (Penisillium — penisillin antibiotiki), maya göbələkləri (tomurcuqlanma ilə çoxalır, spirt fermentasiyası aparır).
- 4Şibyə göbələklə yosunun simbiozudur: göbələk su + mineral, yosun isə üzvi maddə (fotosintez) verir — hər ikisi qazanır.
- 5Şibyələr ən sərt mühitdə (daş üzərində, tundrada) yaşayan pionir orqanizmlərdir; parçalayıcı kimi redusent rolunu oynayırlar.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir