Bitkilərin çoxalması və şöbələri
Çiçəyin quruluşu, tozlanma və ikiqat mayalanma, toxum və meyvənin əmələ gəlməsi, bitki şöbələri (yosunlar, mamırlar, qıjılar, çılpaqtoxumlular, örtülütoxumlular) və birləpəli–ikiləpəli müqayisəsi
Çiçəkli bitkilərdə çoxalma orqanı çiçəkdir; onun erkək hissəsi erkəkcik (tozluqda tozcuq — erkək qametlər yetişir), dişi hissəsi isə dişicikdir (ağızcıq, sütuncuq və yumurtalıqdan ibarətdir). Tozlanma tozcuğun ağızcığa düşməsidir və külək, həşərat, su və ya insan vasitəsilə baş verir. Örtülütoxumlularda S.Q.Navaşinin kəşf etdiyi ikiqat mayalanma gedir: bir spermi yumurtahüceyrəni mayalandırıb ziqot (rüşeym) əmələ gətirir, ikinci spermi mərkəzi hüceyrə ilə birləşib endospermi yaradır. Mayalanmadan sonra toxumcuqdan toxum, yumurtalıqdan isə meyvə inkişaf edir. Bitkilər sadədən mürəkkəbə doğru şöbələrə bölünür: yosunlar (suda yaşayır, əsl toxuma və orqanı yoxdur), mamırlar (ilk quru bitkiləri, əsl kök əvəzinə rizoidləri var, sporla çoxalır), qıjılar (ilk ötürücü toxumalı, sporla çoxalır, çiçək və toxum vermir), çılpaqtoxumlular (toxumla çoxalır, toxumları qozalarda açıq durur, çiçək və meyvə yoxdur) və örtülütoxumlular (çiçəkli bitkilər — toxum meyvənin içində yerləşir). Nümunə: şam ağacında toxumlar qozanın pulcuqları arasında açıq durur, alma ağacında isə toxumlar meyvənin (almanın) içindədir — bu, çılpaqtoxumlularla örtülütoxumluların əsas fərqidir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Şöbə | Mühit / orqan | Çoxalma |
|---|---|---|
| Yosunlar | Suda, əsl toxuma-orqanı yox | Ən sadə şöbə |
| Mamırlar | İlk quru bitkiləri, rizoid | Sporla |
| Qıjılar | İlk ötürücü toxuma | Sporla, toxumsuz |
| Çılpaqtoxumlular | Toxum qozada açıq, meyvəsiz | Toxumla |
| Örtülütoxumlular | Toxum meyvə içində, çiçəkli | Toxumla |
Şöbələr sadədən mürəkkəbə doğru düzülür.
| Əlamət | Birləpəlilər | İkiləpəlilər |
|---|---|---|
| Kök | Saçaqlı kök | Mil kök |
| Damarlanma | Paralel | Torşəkilli |
| Nümunə | Buğda, qarğıdalı, soğan | Lobya, günəbaxan, alma |
Hər ikisi çiçəkli, toxumu meyvə içində olan örtülütoxumlulardır.
- 1Tozlanma: Tozcuq dişiciyin ağızcığına düşür.
- 2Tozcuq borusu: Tozcuq boru əmələ gətirib sütuncuqdan keçərək yumurtalığa çatır.
- 3Birinci spermi: Yumurtahüceyrə ilə birləşib ziqot (rüşeym) əmələ gətirir.
- 4İkinci spermi: Mərkəzi hüceyrə ilə birləşib endospermi yaradır.
- 5Nəticə: Toxumcuqdan toxum, yumurtalıqdan isə meyvə inkişaf edir.
- 1Müşahidə: Bitkinin saçaqlı kökü, paralel damarlı yarpaqları var.
- 2Toxum yeri: Toxumu meyvənin içindədir.
- 3Şöbə: Toxum meyvə içində → örtülütoxumludur (çiçəkli).
- 4Sinif: Saçaqlı kök + paralel damarlanma → birləpəlidir.
- 5Nəticə: Bitki örtülütoxumlu birləpəlidir.
Meyvə yumurtalıqdan, toxum isə toxumcuqdan əmələ gəlir — bunları qarışdırma.
Tozcuq çılpaqtoxumlularda da olur (məsələn şam); tozcuğun olması bitkinin mütləq örtülütoxumlu olduğunu göstərmir.
Şam–küknar–ardıc = çılpaqtoxumlu (qozada açıq toxum); buğda–alma–günəbaxan = örtülütoxumlu (meyvə içində toxum).
İkiqat mayalanmada cəmi 2 spermi iştirak edir: biri ziqotu (2n), digəri endospermi (3n) verir.
Qıjılar toxumla yox, sporla çoxalır; toxum yalnız çılpaqtoxumlu və örtülütoxumlularda olur.
Qaydalar
- 1Çiçəyin erkək orqanı erkəkcik (tozcuq əmələ gəlir), dişi orqanı dişicikdir; dişicik ağızcıq, sütuncuq və yumurtalıqdan ibarətdir.
- 2Örtülütoxumlularda ikiqat mayalanma gedir (S.Q.Navaşin kəşf edib): bir spermi ziqotu (rüşeym), digəri endospermi yaradır.
- 3Mayalanmadan sonra toxumcuqdan toxum, yumurtalıqdan meyvə əmələ gəlir.
- 4Mamırlar və qıjılar sporla çoxalır, toxum vermir; çılpaqtoxumlular və örtülütoxumlular isə toxumla çoxalır.
- 5Çılpaqtoxumlularda (şam, küknar, ardıc) toxum qozalarda açıq durur, çiçək və meyvə olmur; örtülütoxumlularda toxum meyvə içində olur və çiçək var.
- 6Örtülütoxumlular ikiyə bölünür: birləpəlilər (saçaqlı kök, paralel damarlanma) və ikiləpəlilər (mil kök, torşəkilli damarlanma).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir