Bitki orqanları: kök, gövdə, yarpaq
Vegetativ orqanların quruluşu və funksiyaları: kökün zonaları və kök sistemləri, gövdənin ötürücü funksiyası (ksilem və floem), yarpağın fotosintez, transpirasiya və qaz mübadiləsindəki rolu, ağızcıqlar və damarlanma tipləri.
Çiçəkli bitkinin vegetativ orqanları kök, gövdə və yarpaqdır; hər biri müəyyən funksiyanı yerinə yetirir. Kök bitkini torpaqda möhkəmləndirir, su və mineral maddələri kök tükləri vasitəsilə sorur, bəzən isə ehtiyat maddələri toplayır (kök yumrusu). İki əsas kök sistemi var: mil kök sistemi ikiləpəli bitkilərə, saçaqlı kök sistemi isə birləpəli bitkilərə xasdır. Gövdə suyu və mineral maddələri ksilem (odun borular) vasitəsilə kökdən yarpaqlara — yuxarı, fotosintezdə yaranan üzvi maddələri isə floem (lif borular) vasitəsilə yarpaqlardan aşağı, digər orqanlara daşıyır; həm də bitkiyə dayaq olur və ehtiyat maddə saxlayır. Yarpaq fotosintez, transpirasiya (suyun buxarlanması) və qaz mübadiləsini həyata keçirir, bu proseslər yarpaqdakı ağızcıqlar (stomalar) vasitəsilə tənzimlənir. Nümunə: gündüz yarpağın ağızcıqları açıldıqda atmosferdən karbon qazı daxil olur, fotosintez nəticəsində yaranan oksigen və artıq su buxarı isə həmin ağızcıqlardan kənara çıxır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Orqan | Əsas funksiyalar |
|---|---|
| Kök | Möhkəmlənmə, su-mineral sorulması, ehtiyat |
| Gövdə | Ötürücü, dayaq, ehtiyat |
| Yarpaq | Fotosintez, transpirasiya, qaz mübadiləsi |
Hər vegetativ orqan müəyyən funksiyaları yerinə yetirir.
| Əlamət | İkiləpəli | Birləpəli |
|---|---|---|
| Kök sistemi | Mil kök | Saçaqlı kök |
| Əsas kök | Aydın seçilir | Seçilmir |
| Yarpaq damarlanması | Torşəkilli | Paralel |
Kök sistemi və damarlanma tipi bitkinin sinfini müəyyən etməyə kömək edir.
- 1Verilən: Bitkinin yarpaqları paralel damarlanmalı, kök sistemi isə saçaqlıdır.
- 2Damarlanma: Paralel damarlanma birləpəli bitkilərə xasdır.
- 3Kök sistemi: Saçaqlı kök sistemi də birləpəlilərə xasdır.
- 4Nəticə: Hər iki əlamət uyğun gəlir: bitki birləpəlidir.
- 1Şərait: Gövdənin floem boruları halqavari (üzük şəklində) kəsilir.
- 2Daşınma: Floem üzvi maddələri yarpaqdan aşağı daşıyır; kəsik bu yolu pozur.
- 3Toplanma: Üzvi maddələr aşağı keçə bilmir, kəsiyin üst hissəsində toplanır.
- 4Nəticə: Toplanma kəsiyin yuxarısında şişkinlik əmələ gətirir.
Ksilem yuxarı (kökdən yarpağa) su daşıyır, floem aşağı (yarpaqdan orqanlara) üzvi maddə daşıyır — istiqaməti qarışdırma.
Yadda saxla: mil kök və torşəkilli damarlanma → ikiləpəli; saçaqlı kök və paralel damarlanma → birləpəli.
Hemoqlobin, melanin və keratin bitki piqmenti deyil; yarpağa yaşıl rəng verən və işıq enerjisini tutan piqment xlorofildir.
Kök yumrusu dəyişmiş kökdür, lakin kartof yumrusu və soğanaq dəyişmiş gövdə (zoğ) mənşəlidir — hamısını kök sayma.
Ağızcıqlar açıldıqda CO₂ daxil olur, O₂ isə kənara çıxır; O₂-nin daxil olduğunu düşünmək səhvdir.
Qaydalar
- 1Bitkinin vegetativ orqanları: kök (torpaqda möhkəmlənmə, su və mineral maddələrin sorulması, ehtiyat toplanması), gövdə (ötürücü, dayaq, ehtiyat) və yarpaq (fotosintez, transpirasiya, qaz mübadiləsi).
- 2Kök sistemləri: mil kök ikiləpəlilərə (əsas kök aydın seçilir), saçaqlı kök isə birləpəlilərə xasdır (əsas kök seçilmir).
- 3Kökün uçdan zonaları: bölünmə zonası (papaqcıqla qorunur), böyümə zonası, sorucu zona (kök tükləri ilə su və mineral sorulur), ötürücü zona.
- 4Gövdədə su və mineral maddələr ksilemlə yuxarı (kökdən yarpağa), fotosintezin üzvi maddələri isə floemlə aşağı daşınır; odun bitkilərində illik halqalar onun yaşını göstərir.
- 5Yarpaqda fotosintez, transpirasiya və qaz mübadiləsi ağızcıqlar (stoma) vasitəsilə gedir; daxili quruluş üst və alt epiderma, mezofil (palisad və süngəri toxuma) və ötürücü damarlardan ibarətdir.
- 6Damarlanma tipləri: birləpəli bitkilərin yarpaqlarında paralel, ikiləpəlilərdə isə torşəkilli damarlanma olur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir