Bitki hüceyrəsi və toxumaları
Bitki hüceyrəsinin quruluşu (hüceyrə divarı, plastidlər, vakuol, nüvə), bitki və heyvan hüceyrəsinin müqayisəsi, plastidlərin növləri və bitki toxumalarının (əmələgətirici, örtük, əsas, ötürücü, mexaniki) quruluşu və funksiyaları
Bitki hüceyrəsi xaricdən sellülozadan ibarət möhkəm hüceyrə divarı ilə əhatə olunur; bu divar hüceyrəyə müəyyən forma və dayanıqlıq verir və heyvan hüceyrəsində olmur. Hüceyrə divarının altında sitoplazmanı əhatə edən hüceyrə membranı yerləşir, sitoplazmanın içində isə irsiyyəti idarə edən nüvə vardır. Bitki hüceyrəsinin ən səciyyəvi orqanoidləri plastidlərdir: yaşıl xloroplastlar tərkibindəki xlorofil sayəsində fotosintez aparır, sarı-narıncı xromoplastlar meyvə və çiçəklərə rəng verir, rəngsiz leykoplastlarda isə ehtiyat qida maddələri (məsələn, nişasta) toplanır. Yetkin bitki hüceyrəsində hüceyrə şirəsi ilə dolu iri mərkəzi vakuol olur ki, o, hüceyrənin turqorunu (gərginliyini) saxlayır. Enerji verən tənəffüs prosesləri mitoxondrilərdə gedir. Bitki orqanizmində oxşar quruluşlu və eyni vəzifəni yerinə yetirən hüceyrələr qrupu toxuma adlanır; əsas bitki toxumaları əmələgətirici (meristem), örtük, əsas, ötürücü və mexaniki toxumalardır. Nümunə: yarpağın yaşıl hüceyrələrindəki xloroplastlar yalnız işıqda fotosintez aparıb üzvi maddə sintez edir, lakin işıq düşməyən kök hüceyrələrində xloroplast olmadığı üçün orada fotosintez getmir.
Əsas terminlər
| Plastid | Rəng | Funksiya |
|---|---|---|
| Xloroplast | Yaşıl | Fotosintez (xlorofil daşıyır) |
| Xromoplast | Sarı-narıncı | Meyvə və çiçəklərə rəng verir |
| Leykoplast | Rəngsiz | Ehtiyat qida maddəsi (nişasta) toplayır |
Üç plastid növü rənginə və funksiyasına görə fərqlənir.
| Toxuma | Funksiya |
|---|---|
| Əmələgətirici (meristem) | Bölünmə və böyümə |
| Örtük (epiderma, mantar) | Qoruma |
| Əsas (assimilyasiya) | Fotosintez və ehtiyat |
| Mexaniki | Dayaq, möhkəmlik |
| Ötürücü (ksilem, floem) | Maddələrin daşınması |
Beş əsas bitki toxuması və yerinə yetirdiyi vəzifə.
- 1Başlanğıc: Yetişməmiş pomidor yaşıldır, çünki hüceyrələrində xloroplastlar var.
- 2Çevrilmə: Yetişmə zamanı xloroplastlar xromoplastlara çevrilir.
- 3Nəticə: Xromoplastlar sarı-narıncı (qırmızı) rəng verdiyi üçün pomidor qırmızılaşır.
- 1Ksilem: Odun boruları suyu və mineral maddələri kökdən yuxarı — yarpaqlara daşıyır.
- 2Floem: Lif boruları yarpaqda fotosintezlə yaranan üzvi maddələri digər orqanlara daşıyır.
- 3Fərq: Ksilem aşağıdan yuxarı su, floem isə yarpaqdan üzvi maddə daşıyır.
Fotosintezi xloroplast, tənəffüsü isə mitoxondri aparır — bunları qarışdırmayın. Vakuol və nüvə enerji istehsal etmir.
Hüceyrə divarı sellülozadan ibarətdir, hüceyrə membranı isə deyil; membran tamamilə sellülozadan ibarət sayıla bilməz.
Floem suyu yox, üzvi maddələri daşıyır; suyu kökdən yuxarı daşıyan ksilemdir — bu toxuma-funksiya cütlüyünü çaşdırmayın.
Yalnız bitki hüceyrəsinə xas üç əlamət: hüceyrə divarı, plastidlər və iri mərkəzi vakuol. Sentriol isə əksər bitki hüceyrəsində olmur.
Kök hüceyrələrində xloroplast və işıq olmadığı üçün fotosintez getmir; xloroplastlar əsasən yarpaqda çoxluq təşkil edir.
Qaydalar
- 1Bitki hüceyrəsi xaricdən sellülozadan ibarət hüceyrə divarı ilə örtülür; bunun altında hüceyrə membranı, içində isə sitoplazma və nüvə yerləşir.
- 2Plastidlər üç növdür: xloroplast (yaşıl, xlorofil daşıyır, fotosintez), xromoplast (sarı-narıncı, rəng verir), leykoplast (rəngsiz, ehtiyat maddə toplayır).
- 3Yetkin bitki hüceyrəsində hüceyrə şirəsi ilə dolu iri mərkəzi vakuol olur; xloroplast yalnız işıqda olan yaşıl hissələrdə fotosintez aparır.
- 4Heyvan hüceyrəsindən fərqli olaraq bitki hüceyrəsində hüceyrə divarı, plastidlər və iri vakuol vardır; sentriol isə əksər bitki hüceyrəsində olmur.
- 5Örtük toxuması (epiderma, mantar) qoruyucu, əmələgətirici (meristem) toxuma bölünmə və böyümə, əsas toxuma fotosintez və ehtiyat, mexaniki toxuma isə dayaq funksiyasını yerinə yetirir.
- 6Ötürücü toxumada ksilem (odun boruları) su və mineral maddələri kökdən yuxarı, floem (lif boruları) isə üzvi maddələri yarpaqdan digər orqanlara daşıyır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir