eg3l-4.4· Fəsil 4: XVII-XIX əsr ədəbiyyatı· ~14 dəq

Ədəbi cərəyanlar: maarifçilik, romantizm, realizm

Azərbaycan ədəbiyyatında maarifçilik (Axundzadə, Zərdabi), romantizm (Cavid, Hadi) və tənqidi realizm (Mirzə Cəlil, Sabir) cərəyanlarının əsas xüsusiyyətləri, nümayəndələri və fərqli cəhətləri.

Ədəbi cərəyan bədii yaradıcılıqda eyni prinsipləri, dünyagörüşünü və bədii üsulu paylaşan yazıçılar qrupu tərəfindən formalaşan ədəbi istiqamətdir. Azərbaycan ədəbiyyatında XIX-XX əsrlərdə üç başlıca cərəyan inkişaf etmişdir. Maarifçilik cərəyanı elmi biliyin, təhsilin və sosial islahatın zəruriliyini irəli sürür; Azərbaycanda bu cərəyanın əsas nümayəndələri Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi («Əkinçi» qəzetinin banisi) və Seyid Əzim Şirvanidir. Romantizm cərəyanı ideal, azad ruh, qəhrəmanlıq, milli azadlıq mövzularını ön plana çəkir; Azərbaycanda bu cərəyanın bariz nümayəndəsi Hüseyn Caviddir. Tənqidi realizm cərəyanı isə cəmiyyətin gerçəkliyini, sosial ziddiyyətləri, cəhalət və ədalətsizliyi tənqidi gözlə əks etdirir; Cəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir və Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev bu cərəyanın aparıcı nümayəndələridir. Hər cərəyanın özünəməxsus bədii üsulu, personaj tipi və mövzu dairəsi vardır.

📌Nümunə

Məsələn: Hüseyn Cavidin «İblis» faciəsindəki ideal-faciəvi qəhrəman romantizmi, Sabirin «Hophopnamə»sindəki kəskin ictimai satira isə tənqidi realizmi əks etdirir.

Əsas terminlər

Ədəbi cərəyan — Eyni prinsipləri, dünyagörüşünü və bədii üsulu paylaşan yazıçılar qrupu tərəfindən formalaşan ədəbi istiqamət.
Maarifçilik — Elmi biliyin, təhsilin və sosial islahatın zəruriliyini irəli sürən, xalqı maarifləndirməyə, cəhalət və xurafata qarşı çıxmağa çağıran cərəyan.
Maarifçi realizm — Maarifçi ideyaları realist bədii üsulla — gerçək məişət təsviri və tənqidlə birləşdirən istiqamət; Axundzadənin komediyaları bu xəttə aiddir.
Romantizm — İdeal, azad ruh, qəhrəmanlıq və milli azadlıq mövzularını ön plana çəkən, coşğun-emosional dil və mücərrəd-ideal obrazlarla işləyən cərəyan.
Tənqidi realizm — Cəmiyyətin gerçəkliyini, sosial ziddiyyətləri, cəhalət və ədalətsizliyi tənqidi gözlə, çox vaxt satira ilə əks etdirən cərəyan.
Satira — İctimai eybəcərlikləri gülüş və ifşa yolu ilə tənqid edən bədii üsul; tənqidi realizmin başlıca silahıdır.
CərəyanNümayəndələr / Əlamət
Maarifçilik / maarifçi realizmMirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi («Əkinçi»), Seyid Əzim Şirvani — elm, təhsil və sosial islaha çağırış
RomantizmHüseyn Cavid, Məhəmməd Hadi, Abbas Səhhət — ideal, azad ruh, qəhrəmanlıq, milli azadlıq
Tənqidi realizmCəlil Məmmədquluzadə, Mirzə Ələkbər Sabir, Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev — gerçəkliyin satira ilə ifşası
Jurnal / QəzetBağlı olduğu cərəyan
«Əkinçi» (1875, Zərdabi)Maarifçilik — Azərbaycanın ilk milli qəzeti
«Molla Nəsrəddin» (Məmmədquluzadə)Tənqidi realizm — satirik mətbu orqan
«Füyuzat» (Əli bəy Hüseynzadə)Romantizm və türkçülük
✎Cərəyanların gerçəkliyə münasibətinə görə fərqi
  1. 1Maarifçilik: Cəmiyyəti islah etmək üçün elm və təhsilə çağırır, maariflənmə yolu ilə dəyişikliyə nikbin ümid bəsləyir (Axundzadə, Zərdabi).
  2. 2Romantizm: Gerçəklikdən ideal-arzu dünyasına yönəlir; azad ruhu, qəhrəmanlığı və milli azadlığı coşğun dillə tərənnüm edir (Cavid, Hadi).
  3. 3Tənqidi realizm: Gerçəkliyin özünü olduğu kimi, tənqidi gözlə təsvir edir; cəhalət və ədalətsizliyi kəskin satira ilə ifşa edir (Mirzə Cəlil, Sabir).
✎Jurnal–cərəyan uyğunluğunu tapmaq
  1. 1«Molla Nəsrəddin»: Baş redaktoru Cəlil Məmmədquluzadədir; satirik ifşa üslubu daşıyır → tənqidi realizm.
  2. 2«Füyuzat»: Əli bəy Hüseynzadənin jurnalıdır; ideal və milli ruhu önə çəkir → romantizm və türkçülük.
  3. 3Nəticə: Jurnalın üslubu və redaktoruna görə cərəyanı müəyyən etmək olar: satira → tənqidi realizm, maarif təbliği («Əkinçi») → maarifçilik.
🚫Tez-tez səhv

Mirzə Fətəli Axundzadəni tənqidi realizmə yazma — o, maarifçi realizm nümayəndəsidir. Tənqidi realizm = Məmmədquluzadə, Sabir, Haqverdiyev.

🚫Tez-tez səhv

Hüseyn Cavidi tənqidi realist sanma — Cavid romantizm cərəyanının nümayəndəsidir («İblis», «Şeyx Sənan»). Tənqidi realist satirik isə Sabirdir.

⚠️Diqqət

Jurnalları qarışdırma: «Əkinçi» maarifçilik qəzetidir (Zərdabi), «Molla Nəsrəddin» tənqidi realizmin orqanıdır, «Füyuzat» isə romantizm-türkçülük jurnalıdır.

💡Qeyd

Sabir və Mirzə Cəlil eyni cərəyana (tənqidi realizm) aid olsa da fərqli janrlarda yazıb: Mirzə Cəlil nəsr/dram, Sabir isə satirik şeir («Hophopnamə»).

Qaydalar

  1. 1Maarifçilik cərəyanı elm, təhsil və sosial islahata çağırır; nümayəndələri: Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi («Əkinçi» qəzeti), Seyid Əzim Şirvani.
  2. 2Romantizm ideal, azad ruh, qəhrəmanlıq və milli azadlığı tərənnüm edir; Azərbaycanda bariz nümayəndəsi Hüseyn Caviddir.
  3. 3Tənqidi realizm cəmiyyətin gerçəkliyini, sosial ziddiyyətləri tənqidi yanaşma ilə əks etdirir; nümayəndələri: Mirzə Cəlil, Sabir, Axundzadə.
  4. 4Cavid romantik-faciəvi qəhrəman yaradır; Sabir isə tənqidi realist satira ilə ictimai eybəcərlikləri ifşa edir — bu iki yazıçı fərqli cərəyanlardadır.
  5. 5Həsən bəy Zərdabi 1875-ci ildə «Əkinçi» qəzetinin — Azərbaycanın ilk milli qəzetinin — banisidir; maarifçilik hərəkatının rəmzidir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq