XIX əsr lirikası
Qasım bəy Zakir, Seyid Əzim Şirvani, Xurşidbanu Natəvan və Abbasqulu ağa Bakıxanovun yaradıcılığı; klassik qəzəl ənənəsi ilə maarifçi-realist satiranın inkişafı.
XIX əsr Azərbaycan lirikasında həm klassik qəzəl ənənəsi, həm də maarifçi-realist satira yan-yana inkişaf edib. Bu dövrün satira və təmsil (alleqorik fabula) ustası Qarabağlı Qasım bəy Zakir (1784-1857) olub; o, cəmiyyətdəki ictimai nöqsanları, ədalətsizliyi kəskin tənqid etmişdir. Şamaxılı Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) maarifçi şair kimi həm lirik qəzəllər, həm satira yazmış, uşaqlar üçün didaktik «Rəbiül-ətfal» əsərini yaratmışdır. Şuşada yaşayan, «Xan qızı» ləqəbi ilə tanınan Xurşidbanu Natəvan (1832-1897) incə lirik qəzəlləri, məşhur «Bənövşə» şeiri və oğlu Mir Abbasın ölümünə yazdığı təsirli mərsiyə ilə seçilir; o həm də «Məclisi-üns» ədəbi məclisinin başçısı olmuşdur. Təxəllüsü Qüdsi olan alim-şair Abbasqulu ağa Bakıxanov (1794-1847) həm bədii, həm elmi əsərlər müəllifidir; onun «Gülüstani-İrəm» əsəri Azərbaycan tarixinə, «Kitabi-Əsgəriyyə» isə bədii nəsrə aiddir. Nümunə: «Natəvanın oğlu Mir Abbasın vaxtsız ölümünə yazdığı mərsiyə XIX əsr lirikasının ən təsirli nümunələrindəndir.»
Əsas terminlər
| Şair | Əsər / Xüsusiyyət |
|---|---|
| Qasım bəy Zakir | Satira və təmsil (alleqorik fabula) ustası, Qarabağlı |
| Seyid Əzim Şirvani | «Rəbiül-ətfal» — uşaqlar üçün didaktik əsər, Şamaxılı maarifçi |
| Xurşidbanu Natəvan | «Bənövşə» şeiri; «Məclisi-üns» məclisinin başçısı, Şuşalı |
| Abbasqulu ağa Bakıxanov | «Gülüstani-İrəm» və «Kitabi-Əsgəriyyə»; alim-şair |
| Şair | Bölgə | Yaşadığı illər |
|---|---|---|
| Qasım bəy Zakir | Qarabağ | 1784–1857 |
| Abbasqulu ağa Bakıxanov | Quba (Qüdsi təxəllüsü) | 1794–1847 |
| Xurşidbanu Natəvan | Şuşa | 1832–1897 |
| Seyid Əzim Şirvani | Şamaxı | 1835–1888 |
- 1Sual: «Gülüstani-İrəm» və «Kitabi-Əsgəriyyə» kimin əsərləridir?
- 2Açar: Bu əsərlərin müəllifi alim-şair, təxəllüsü Qüdsi olan şairdir.
- 3Cavab: Hər iki əsər Abbasqulu ağa Bakıxanova aiddir; «Gülüstani-İrəm» Azərbaycan tarixinə, «Kitabi-Əsgəriyyə» bədii nəsrə aiddir.
- 1Təsvir: Şair Şuşada yaşayıb, «Xan qızı» ləqəbi ilə tanınıb, «Məclisi-üns» məclisinə başçılıq edib.
- 2Əsərlər: İncə lirik qəzəllər, «Bənövşə» şeiri və oğlu Mir Abbasın ölümünə yazdığı mərsiyə ilə seçilir.
- 3Nəticə: Bu xüsusiyyətlər Xurşidbanu Natəvana aiddir; satira onun əsas janrı deyil.
«Bənövşə» Seyid Əzim Şirvaniyə yox, Xurşidbanu Natəvana aiddir; «Rəbiül-ətfal» isə Natəvana yox, Seyid Əzim Şirvaniyə aiddir — bu iki əsəri qarışdırmayın.
«Gülüstani-İrəm» və «Kitabi-Əsgəriyyə» yalnız Abbasqulu ağa Bakıxanovundur; bu əsərləri Qasım bəy Zakirə bağlamaq səhvdir.
Natəvanın başçılıq etdiyi məclis «Məclisi-üns»dür və Şuşadadır; «Məclisi-fəramuşan» kimi adlar səhvdir.
Təmsil (alleqorik fabula) və satira Qasım bəy Zakirin, didaktik «Rəbiül-ətfal» Seyid Əzim Şirvaninin, incə lirik qəzəl və mərsiyə isə Natəvanın sahəsidir — janrları şairlərlə dəqiq uyğunlaşdırın.
Qaydalar
- 1Qasım bəy Zakir (1784-1857) Qarabağdandır; XIX əsr satira və təmsil (alleqorik fabula) ustasıdır, cəmiyyətdəki ictimai nöqsanları və ədalətsizliyi tənqid edirdi.
- 2Seyid Əzim Şirvani (1835-1888) Şamaxıdandır; maarifçi şairdir, həm qəzəl, həm satira yazıb, uşaqlar üçün didaktik «Rəbiül-ətfal» əsərini yaradıb.
- 3Xurşidbanu Natəvan (1832-1897) «Xan qızı» ləqəbi ilə tanınır, Şuşadandır (Qarabağ); lirik qəzəlləri, «Bənövşə» şeiri və oğlu Mir Abbasa həsr etdiyi mərsiyə ilə məşhurdur; «Məclisi-üns» ədəbi məclisinin başçısı olub.
- 4Abbasqulu ağa Bakıxanov (1794-1847), təxəllüsü Qüdsi, alim-şairdir; «Gülüstani-İrəm» (Azərbaycan tarixi əsəri) və «Kitabi-Əsgəriyyə» onun əsərləridir.
- 5Bu dövrdə həm klassik qəzəl ənənəsi, həm də maarifçi-realist satira yan-yana inkişaf edib.
- 6Əsərlər müəlliflərlə dəqiq bağlanmalıdır: «Gülüstani-İrəm» və «Kitabi-Əsgəriyyə» — Bakıxanov; «Rəbiül-ətfal» — Seyid Əzim Şirvani; «Bənövşə» — Natəvan.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir