eg3l-4.1· Fəsil 4: XVII-XIX əsr ədəbiyyatı· ~14 dəq

Molla Pənah Vaqif və XVIII əsr

XVIII əsr Azərbaycan poeziyasının görkəmli nümayəndəsi Molla Pənah Vaqifin həyatı, vəzir-şair fəaliyyəti, realist şeirin əsasını qoyması, heca vəznində qoşma və gəraylıları, dünyəvi-nikbin lirikası, habelə müasiri Molla Vəli Vidadi ilə yaradıcılıq fərqlərinin öyrənilməsi.

Molla Pənah Vaqif (1717-1797) XVIII əsr Azərbaycan ədəbiyyatının ən böyük şairi və Azərbaycan poeziyasında realist şeirin əsasını qoyan sənətkardır. O, Qarabağ xanlığında İbrahimxəlil xanın baş vəziri vəzifəsini tutmuş, buna görə ədəbiyyat tarixinə «vəzir-şair» kimi daxil olmuşdur. Vaqif şeirlərini ərəb-fars əruzunda deyil, xalqa yaxın sadə dildə, heca vəznində — qoşma, gəraylı və müxəmməs şəklində yazmışdır. Onun yaradıcılığında dünyəvilik, real gözəllik, həyat sevinci və nikbin əhval-ruhiyyə əsas yer tutur; məşhur qoşması «Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim» bu nikbinliyin parlaq nümunəsidir. Vaqifin müasiri Molla Vəli Vidadi (1709-1809) isə daha çox qəmli, kədərli və həzin lirika yaratmış, «Müsibətnamə» poemasını və məşhur «Durnalar» şeirini qələmə almışdır. Beləliklə, Vaqif nikbin və şən, Vidadi isə qəmli və həzin əhval-ruhiyyəli şair kimi bir-birindən fərqlənir. Nümunə: «Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim» misrası ilə başlayan əsər Vaqifə məxsus nikbin qoşmadır, qəmli «Durnalar» isə Vidadinindir.

Əsas terminlər

qoşma — Heca vəznində yazılan, xalq şeirinə yaxın lirik şəkil; Vaqifin sevimli janrı, «Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim» və «Hayıf ki, yoxdur» şeirləri bu janrdadır.
heca vəzni — Misralardakı hecaların sayına əsaslanan, xalq dilinə yaxın milli vəzn; Vaqif ərəb-fars əruzu deyil, məhz heca vəznini əsas götürmüşdür.
gözəlləmə — Real, dünyəvi gözəlliyi — yaşayan insanın, sevgili gözəlin vəsfini bildirən lirik mövzu; Vaqifin «Pəri» şeiri sevgili gözəlin vəsfinə həsr olunmuşdur.
deyişmə — İki şairin bir-birinə cavab şəklində qarşılıqlı şeir söyləməsi; Vaqiflə Vidadi müasir dostlar olmuş, üslubca bir-birinin antitezini təşkil etmişlər.
realizm — Real dünyanın, dünyəvi gözəlliyin və həyatın canlı təsvirinə əsaslanan ədəbi cərəyan; Vaqif Azərbaycan poeziyasında realist şeirin əsasını qoymuşdur.
vəzir-şair — Vaqifin ədəbiyyat tarixindəki ləqəbi; o, Qarabağ xanlığında İbrahimxəlil xanın baş vəziri olmaqla dövlət xadimliyini şairliklə birləşdirmişdir.
Vaqif və Vidadinin müqayisəsi
ƏlamətVaqifVidadi
Yaşadığı tarix1717-17971709-1809
Əhval-ruhiyyəNikbin, şən, həyat sevinciQəmli, həzin, kədərli
VəznHeca vəzniHeca vəzni
Məşhur əsər«Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim»«Durnalar», «Müsibətnamə»
MünasibətMüasir dostlarMüasir dostlar
Vaqif haqqında əsas faktlar
SualCavab
Yaşadığı əsrXVIII əsr
Doğulduğu yerQazax mahalı
Tutduğu vəzifəQarabağ xanlığında baş vəzir (İbrahimxəlil xanın)
LəqəbiVəzir-şair
İşlətdiyi vəznHeca vəzni (qoşma, gəraylı, müxəmməs)
Ölümü1797-ci ildə Şuşada edam edilmişdir
✎Vaqif şeirinin xüsusiyyətləri
  1. 1Vəzn: Vaqif ərəb-fars əruzunu deyil, heca vəznini seçir; şeiri qoşma, gəraylı və müxəmməs şəklində yazır.
  2. 2Dil: Dili sadə, xalq dilinə yaxın və canlıdır; məqsəd şeiri xalqa yaxınlaşdırmaqdır.
  3. 3Mövzu və ovqat: Dünyəvi gözəllik, sevgi və həyat sevinci əsas mövzudur; ovqat nikbin və şəndir. «Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim» bu nikbinliyin nümunəsidir.
✎Vaqif-Vidadi müqayisəsi addım-addım
  1. 1Ortaq cəhət: Hər ikisi XVIII əsrdə yaşamış, heca vəznində yazmış müasir dostlardır.
  2. 2Fərqli ovqat: Vaqif nikbin və şən, Vidadi isə qəmli və həzin əhval-ruhiyyəli şairdir — bu, onları fərqləndirən əsas cəhətdir.
  3. 3Əsərlərə görə tanı: Nikbin «Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim» Vaqifindir; qəmli «Durnalar» və «Müsibətnamə» poeması Vidadinindir.
🚫Tez-tez səhv

«Durnalar» və «Müsibətnamə» Vidadinindir, Vaqifin deyil. Vaqifə «Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim», «Görmədim», «Pəri», «Hayıf ki, yoxdur» şeirləri məxsusdur.

⚠️Diqqət

Ovqatı qarışdırma: nikbin və şən olan Vaqifdir, qəmli və həzin olan Vidadidir. «Vaqif qəmli, Vidadi nikbin» mülahizəsi səhvdir.

⚠️Diqqət

Tarixləri dəqiq saxla: Vaqif 1717-1797, Vidadi isə 1709-1809-cu illərdə yaşamışdır; onları bir-biri ilə əvəz etmə.

💡Qeyd

Vaqif heca vəznli realist şairdir, əruz ustası deyil. «Vaqif əruz vəznini şeirə ilk gətirmişdir» kimi ifadələr yanlışdır.

Qaydalar

  1. 1Molla Pənah Vaqif (1717-1797) Azərbaycan poeziyasında realist şeirin əsasını qoyan sənətkardır; dünyəvi gözəllik, real həyat və həyat sevinci onun yaradıcılığının əsas mövzusudur.
  2. 2Vaqif Qarabağ xanlığında İbrahimxəlil xanın baş vəziri olmuş, buna görə «vəzir-şair» adlandırılmışdır; 1797-ci ildə Şuşada Qacar tərəfindən edam edilmişdir.
  3. 3Vaqif əsərlərini heca vəznində — qoşma, gəraylı və müxəmməs şəklində, sadə, xalq dilinə yaxın bir üslubda yazmışdır.
  4. 4Vaqifin məşhur şeirləri: «Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim» (qoşma), «Hayıf ki, yoxdur», «Görmədim», «Pəri».
  5. 5Vaqifin müasiri Molla Vəli Vidadi (1709-1809) qəmli, həzin lirika yaratmışdır; onun məşhur əsərləri «Müsibətnamə» (poema) və «Durnalar»dır.
  6. 6Vaqif nikbin və şən, Vidadi isə qəmli və həzin əhval-ruhiyyəli şairdir; bu, onların yaradıcılığını fərqləndirən əsas cəhətdir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq