Şah İsmayıl Xətai
Səfəvi dövlətinin banisi, ana dilinin — Azərbaycan türkcəsinin — rəsmi saray şeiri dilinə çevrilməsinin öncülü; «Divan», «Dəhnamə» poeması və «Nəsihətnamə» əsərləri.
Şah İsmayıl Xətai (1487–1524) Səfəvi dövlətinin banisi, eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatında ana dilini — azərbaycan türkcəsini — saray şeiri dilinə qaldıran böyük sənətkardır. O, şeirlərini «Xətai» təxəllüsü ilə yazmış, həm heca, həm əruz vəznindən istifadə etmişdir. Xətainin ədəbi irsi divan lirikası, poema və didaktik nəsihət əsərlərindən ibarətdir: «Divan»ı qəzəl, qoşma, tuyuq kimi janrları əhatə edir; «Dəhnamə» («On məktub») on hissədən ibarət məhəbbət poemasıdır; «Nəsihətnamə» isə didaktik-əxlaqi məzmunlu əsərdir. Şairin yaradıcılığında Əhli-beytə məhəbbət, humanizm, vətənpərvərlik, kamil insanın tərənnümü mərkəzi yer tutur. Xətainin dövrünə qədər saray ədəbiyyatı əsasən fars dilində yazılırdı; onun ana dilini siyasi-mədəni arenaya gətirməsi Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin dönüş nöqtəsidir.
Məsələn: «Dəhnamə» Xətaiyə, «Xəmsə» isə Nizami Gəncəviyə məxsusdur — bu iki poema külliyyatı heç vaxt qarışdırılmamalıdır.
Əsas terminlər
| Əsər | Xüsusiyyət |
|---|---|
| «Divan» | Qəzəl, qoşma, tuyuq janrlarını əhatə edən divan lirikası |
| «Dəhnamə» | On hissədən ibarət məhəbbət poeması («on məktub») |
| «Nəsihətnamə» | Didaktik-əxlaqi məzmunlu öyüd əsəri |
| Sual | Cavab |
|---|---|
| Yaşadığı illər | 1487–1524 |
| Tarixi rolu | Səfəvi dövlətinin banisi |
| İşlətdiyi vəznlər | Həm heca, həm əruz vəzni |
| Mərkəzi mövzular | Əhli-beytə məhəbbət, humanizm, vətənpərvərlik, kamil insan |
- 1Əvvəlki vəziyyət: Xətaiyə qədər Azərbaycan saray ədəbiyyatı əsasən fars dilində yazılırdı, çünki fars dili orta əsrlərdə İslam dünyasında elm, ədəbiyyat və saray mədəniyyətinin prestijli dili idi.
- 2Xətainin addımı: Xətai Səfəvi dövlətini qurmaqla yanaşı, ana dilini — azərbaycan türkcəsini — saray şeirinin və dövlət-saray mədəniyyətinin dilinə çevirdi.
- 3Nəticə: Xalq dilinin elit-saray mühitinə qaldırılması Azərbaycan ədəbiyyatı tarixinin dönüş nöqtəsi oldu və ana dilinin ədəbi dil kimi prestijini yüksəltdi.
- 1Məhəbbət poeması: «Dəhnamə» — aşiq və məşuqun məktublaşmasını əks etdirən on hissəlik məhəbbət poeması; məsnəvi formasındadır.
- 2Didaktik əsər: «Nəsihətnamə» — əxlaqi öyüd-nəsihət verən, kamil insanı yetişdirməyi məqsəd tutan didaktik-əxlaqi əsər.
- 3Divan lirikası: «Divan» — qəzəl (əruz vəznində), qoşma (heca vəznində) və tuyuq janrlarını birləşdirən lirik toplu.
«Dəhnamə» Xətaiyə, «Xəmsə» (beş poema) isə Nizami Gəncəviyə aiddir. Bu iki külliyyatı qarışdırmayın: Xətainin əsəri «Xəmsə» deyil, «Dəhnamə»dir.
«Dəhnamə» on hissədən ibarətdir — adı da «on məktub» deməkdir. Onu beş, yeddi və ya on iki hissəli kimi yadda saxlamayın; beş poema yalnız Nizaminin «Xəmsə»sinə aiddir.
Xətai həm heca, həm də əruz vəznindən istifadə etmişdir: qəzəl və tuyuqları əruz, qoşmaları isə heca vəznindədir. Onu «yalnız heca» və ya «yalnız əruz» şairi kimi təqdim etmək yanlışdır.
«Dəhnamə» məhəbbət poeması, «Nəsihətnamə» isə didaktik-əxlaqi əsərdir. Məhəbbət mövzusunu «Nəsihətnamə»yə, öyüd-nəsihəti «Dəhnamə»yə aid etməyin.
Qaydalar
- 1Şah İsmayıl Xətai (1487–1524) Səfəvi dövlətinin banisidir; «Xətai» təxəllüsü ilə şeirlər yazmış, azərbaycan türkcəsini saray şeiri dilinə qaldırmışdır.
- 2Əsas əsərləri: «Divan» (qəzəl, qoşma, tuyuq), «Dəhnamə» (on hissədən ibarət məhəbbət poeması) və «Nəsihətnamə» (didaktik-əxlaqi əsər).
- 3«Dəhnamə» Xətaiyə məxsusdur; «Xəmsə» (beş poema) Nizami Gəncəviyə məxsusdur — bu iki əsər qarışdırılmamalıdır.
- 4Xətaiyə qədər Azərbaycan saray ədəbiyyatı əsasən farsca yazılırdı; Xətai ana dilini önə çıxardı.
- 5Yaradıcılığının əsas mövzuları Əhli-beytə məhəbbət, humanizm, vətənpərvərlik və kamil insan ideyasıdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir