Məhəmməd Füzuli
Klassik Azərbaycan lirikasının zirvəsi: üçdilli divan yaradıcılığı, «Leyli və Məcnun» məsnəvisi, «Şikayətnamə» satirası və eşq-dərd fəlsəfəsi
Məhəmməd Füzuli (təxminən 1494-1556) klassik Azərbaycan poeziyasının ən böyük lirik şairi sayılır və ömrünün çox hissəsini Kərbəla-Bağdad bölgəsində yaşamışdır. O, azərbaycan, fars və ərəb dillərində üç ayrı divan yaratmış, hər üç dildə yüksək sənətkarlıq nümayiş etdirmişdir. Şairin baş əsəri 1537-ci ildə yazdığı «Leyli və Məcnun» poemasıdır — bu, anadilli (azərbaycanca) ilk böyük məsnəvi və məhəbbət faciəsidir; əsərdə Qeys (Məcnun) ilə Leylinin eşqi ilahi məhəbbət səviyyəsinə yüksəlir. Füzuli «Şikayətnamə» adlı nəsr əsərində rüşvətxor məmurları satira atəşinə tutmuş, «Salam verdim, rüşvət deyildir deyə almadılar» sözləri ilə dövrün haqsızlığını ifşa etmişdir. Onun «Hədiqətüs-süəda» əsəri Kərbəla faciəsindən bəhs edir, «Məni candan usandırdı», «Söz», «Pənbəyi-daği-cünun» kimi qəzəlləri isə eşq, dərd və vəfa mövzusunda lirik «mən»in dərin hisslərini əks etdirir. Nümunə: Füzulinin «Leyli və Məcnun» əsəri azərbaycanca yazıldığı halda, Nizami eyni mövzunu farsca qələmə almışdır.
Əsas terminlər
| Əsər | Janr |
|---|---|
| «Leyli və Məcnun» | Məsnəvi (poema) |
| «Hədiqətüs-süəda» | Nəsr |
| «Şikayətnamə» | Nəsr (satira) |
| «Söz» | Qəzəl |
| «Məni candan usandırdı» | Qəzəl |
| Sual | Cavab |
|---|---|
| Yaşadığı dövr | Təxminən 1494-1556 (XV-XVI əsrlər) |
| Yaşadığı bölgə | Kərbəla-Bağdad |
| Divan sayı və dilləri | Üç divan: azərbaycan, fars, ərəb |
| «Leyli və Məcnun»nun yazılma ili | 1537 |
| Baş mövzular | Eşq, dərd və vəfa |
- 1Şərt: «Şikayətnamə» əsərinin janrını müəyyən et.
- 2Addım 1: Əsərin nitq formasına bax: «Şikayətnamə» nəsrlə yazılmışdır, beyt və ya misra ilə deyil.
- 3Addım 2: Məzmununa bax: rüşvətxor məmurları ifşa edir, yəni satirik səciyyə daşıyır.
- 4Nəticə: Janr: nəsr (satira). Onu qəzəl və ya məsnəvi (poema) ilə qarışdırmaq olmaz.
- 1Süjet: Qeys (Məcnun) ilə Leylinin eşqi; Leylinin atası Qeysin «məcnun» (dəli) damğası səbəbindən bu evliliyə izin vermir.
- 2Eşqin yüksəlişi: Əsərdə məhəbbət məcazi (dünyəvi) eşqdən həqiqi (ilahi) eşq səviyyəsinə yüksəlir.
- 3Ədəbi əhəmiyyət: Bu, anadilli ilk böyük məsnəvidir; ana dilində mürəkkəb lirik-epik mövzunun yüksək sənətkarlıqla ifadə oluna bildiyini sübut edir.
«Şikayətnamə» nəsrlə yazılmış satirik əsərdir, poema və ya qəzəl deyil. Onu mənzum əsər kimi qələmə vermək səhvdir.
«Leyli və Məcnun»u Nizami farsca, Füzuli isə azərbaycanca yazmışdır. Füzulininki Nizaminin tərcüməsi deyil, müstəqil əsərdir və anadilli ilk böyük məsnəvidir.
«Sirlər xəzinəsi» Füzuliyə məxsus DEYİL. Füzulinin əsərləri «Leyli və Məcnun», «Şikayətnamə», «Hədiqətüs-süəda», «Söz» və başqa qəzəllərdir.
Füzuli üç dildə divan yaratmışdır (azərbaycan, fars, ərəb), lakin «Leyli və Məcnun» və «Hədiqətüs-süəda» ana dilindədir; bunu «yalnız farsca yazıb» kimi yanlış xatırlamayın.
Qaydalar
- 1Məhəmməd Füzuli (təxminən 1494-1556) Kərbəla-Bağdad bölgəsində yaşamış, klassik Azərbaycan lirikasının zirvəsi sayılan şairdir.
- 2Füzuli üç dildə — azərbaycan, fars və ərəb dillərində — divan yaratmışdır.
- 3«Leyli və Məcnun» (1537) anadilli ilk böyük məsnəvi/poemadır; baş qəhrəmanlar Qeys (Məcnun) və Leylidir, mövzu ilahi eşqə yüksələn məhəbbət faciəsidir.
- 4«Şikayətnamə» nəsrlə yazılmış satirik əsərdir; rüşvətxor məmurlara qarşı yönəlib («Salam verdim, rüşvət deyildir deyə almadılar»).
- 5«Hədiqətüs-süəda» Kərbəla faciəsindən bəhs edir; məşhur qəzəlləri: «Məni candan usandırdı», «Söz», «Pənbəyi-daği-cünun».
- 6Füzuli yaradıcılığının əsas mövzuları eşq, dərd və vəfadır; əsərlərində güclü lirik «mən» obrazı durur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir