Xaqani Şirvani və erkən klassiklər
XII əsr Azərbaycan ədəbiyyatının fars dilli klassikləri: Əfzələddin Xaqani Şirvani və qəsidə sənəti, Mehseti Gəncəvi və rübai, Qətran Təbrizi, Əbülüla Gəncəvi
Əfzələddin Xaqani Şirvani (təxminən 1126-1199) XII əsrdə Şamaxıda doğulmuş, qəsidə janrının ən böyük ustalarından biri sayılan klassik şairdir. O, əsərlərini dövrün ədəbi ənənəsinə uyğun olaraq fars dilində yazmışdır. Xaqaninin ən məşhur əsəri keçmiş imperiyaların süqutu üzərində fəlsəfi düşüncələrini ifadə etdiyi «Mədain xərabələri» (digər adı «Eyvani-Mədain») qəsidəsidir; onun «Töhfətül-İraqeyn» adlı səyahət-poeması və həbsxanada qələmə aldığı həbsiyyə şeirləri də vardır. Eyni dövrdə yaşamış Mehseti Gəncəvi rübai janrının ustası olan görkəmli qadın şair, Qətran Təbrizi isə bir əsr əvvəl yaşamış qəsidə şairi idi. Xaqaninin müəllimi və qayınatası sayılan Əbülüla Gəncəvi də Şirvan saray şairlərindən olmuşdur. Bu klassiklər Azərbaycan ədəbiyyatında qəsidə və rübai ənənəsinin əsasını qoymuşlar. Nümunə: Xaqaninin «Mədain xərabələri» qəsidəsində qədim Sasani imperiyasının dağılmış sarayı (Eyvani-Mədain) timsalında dünyanın faniliyi və imperiyaların süqutu fəlsəfi şəkildə tərənnüm olunur.
Əsas terminlər
| Şair | Əsər / Xüsusiyyət |
|---|---|
| Xaqani Şirvani | Qəsidə ustası; «Mədain xərabələri» («Eyvani-Mədain»), «Töhfətül-İraqeyn», həbsiyyə |
| Qətran Təbrizi | XI əsr qəsidə şairi; «ət-Təfasir» lüğəti ilə bağlıdır |
| Mehseti Gəncəvi | Rübai janrının ustası; XII əsr qadın şair |
| Əbülüla Gəncəvi | Saray şairi; Xaqaninin müəllimi və qayınatası |
| Şair | Əsr | Yer | Dil |
|---|---|---|---|
| Xaqani Şirvani | XII əsr | Şamaxı (Şirvan) | Fars |
| Qətran Təbrizi | XI əsr | Təbriz | Fars |
| Mehseti Gəncəvi | XII əsr | Gəncə | Fars |
| Əbülüla Gəncəvi | XII əsr | Gəncə (saray) | Fars |
- 1Janr: Xaqani qəsidə janrının böyük ustasıdır; əsərlərini fars dilində yazmışdır.
- 2Ən məşhur əsər: «Mədain xərabələri» («Eyvani-Mədain») qəsidəsi qədim Sasani imperiyasının dağılmış sarayı timsalında dünyanın faniliyini və imperiyaların süqutunu tərənnüm edir.
- 3Səyahət-poema: «Töhfətül-İraqeyn» («İki İraqın hədiyyəsi») onun səyahət təəssüratlarını əks etdirən poemasıdır.
- 4Həbsiyyə: Şairin həbsxanaya salınması həbsiyyə adlanan şeirlərin yaranmasına səbəb olmuşdur.
- 1Xaqani → qəsidə: Xaqani Şirvani qəsidə janrının zirvəsidir; «ət-Təfasir» ona aid deyil.
- 2Mehseti → rübai: Mehseti Gəncəvi rübai ustası olan qadın şairdir; ona qəsidə aid edilməməlidir.
- 3Qətran → XI əsr, «ət-Təfasir»: Qətran Təbrizi Xaqanidən bir əsr əvvəl, XI əsrdə yaşamış qəsidə şairidir; adı «ət-Təfasir» lüğəti ilə bağlıdır.
- 4Əbülüla → müəllim: Əbülüla Gəncəvi Xaqaninin müəllimi və qayınatası olan saray şairidir.
Xaqani qəsidə, Mehseti rübai ustasıdır — janrları qarışdırmayın. Xaqani rübai janrının banisi DEYİL; rübai ustası Mehseti Gəncəvidir.
«ət-Təfasir» Xaqaniyə deyil, Qətran Təbrizinin adına bağlı lüğətdir. «Mədain xərabələri», «Eyvani-Mədain» və «Töhfətül-İraqeyn» isə Xaqaniyə aiddir.
Əbülüla Gəncəvi Xaqaninin müəllimi və qayınatasıdır, şagirdi və ya rəqibi deyil; istiqaməti tərsinə çevirməyin.
Dövrü qarışdırmayın: Qətran Təbrizi XI əsr, Xaqani və Mehseti isə XII əsr şairləridir; bu klassiklər əsərlərini fars dilində yazmışlar.
Qaydalar
- 1Əfzələddin Xaqani Şirvani (təxminən 1126-1199) XII əsrdə Şamaxıda doğulmuş, qəsidə janrının böyük ustasıdır və əsərlərini fars dilində yazmışdır.
- 2Xaqaninin ən məşhur qəsidəsi «Mədain xərabələri» («Eyvani-Mədain») keçmiş imperiyaların süqutu üzərində fəlsəfi düşüncədir; «Töhfətül-İraqeyn» onun səyahət-poemasıdır.
- 3Həbsiyyə — Xaqaninin həbsxanada yazdığı şeirlərdir.
- 4Mehseti Gəncəvi (XII əsr) — Gəncədən olan qadın şair, rübai janrının ustasıdır.
- 5Qətran Təbrizi (XI əsr) — Təbrizdən olan qəsidə şairi, «ət-Təfasir» lüğəti ilə bağlıdır.
- 6Əbülüla Gəncəvi (XII əsr) — saray şairi, Xaqaninin müəllimi və qayınatası sayılır; bu dövr şairləri əsasən fars dilində qəsidə və rübai yazmışlar.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir