Nizami Gəncəvi
Nizami Gəncəvinin həyatı, dünya ədəbiyyatına töhfəsi və beş poemadan ibarət «Xəmsə» (Beş xəzinə): «Sirlər xəzinəsi», «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Yeddi gözəl», «İsgəndərnamə»
Nizami Gəncəvi (təxminən 1141–1209) Azərbaycanın və dünya ədəbiyyatının dahi şair-mütəfəkkiri, humanist sənətkarıdır; əsl adı İlyas Yusif oğludur. O, bütün ömrünü doğma şəhəri Gəncədə keçirmiş, orada doğulmuş, yaşamış və vəfat etmişdir. Şairin əsas yaradıcılıq abidəsi fars dilində yazdığı beş poemadan ibarət «Xəmsə» (Beş xəzinə, Pəncgənc) külliyyatıdır. «Xəmsə»nin tərkibinə ardıcıllıqla bu poemalar daxildir: didaktik-fəlsəfi «Sirlər xəzinəsi» (Məxzənül-əsrar), «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Yeddi gözəl» (Həft peykər) və iki hissədən — «Şərəfnamə» və «İqbalnamə»dən ibarət «İsgəndərnamə». Nizami yaradıcılığının başlıca ideyaları ideal ədalətli hökmdar, elmin və biliyin qüdrəti, saf məhəbbət və humanizmdir. «Sirlər xəzinəsi»ndəki «Sultan Səncər və qarı» hekayəti ədalət mövzusunu, «İsgəndərnamə»dəki İsgəndər (Makedoniyalı Aleksandr) obrazı isə ideal hökmdar-filosof idealını əks etdirir. Nümunə: «Xosrov və Şirin» poemasında zəhmətkeş, sənətkar Fərhad obrazı Bisütun dağını çapması ilə əsl məhəbbətin və əməyin rəmzinə çevrilir.
Əsas terminlər
| Poema | Mövzu / Qəhrəman |
|---|---|
| Sirlər xəzinəsi (Məxzənül-əsrar) | Didaktik-fəlsəfi; «Sultan Səncər və qarı» hekayəti — ədalət mövzusu |
| Xosrov və Şirin | Saf məhəbbət; Fərhad obrazı Bisütun dağını çapır; qadın qəhrəman Şirin |
| Leyli və Məcnun | Məhəbbət; Məcnun ləqəbli aşiqin əsl adı Qeysdir |
| Yeddi gözəl (Həft peykər) | Çərçivəli epik poema; mərkəzi hökmdar obrazı Bəhram Gur |
| İsgəndərnamə | İdeal hökmdar-filosof İsgəndər (Makedoniyalı Aleksandr); «Şərəfnamə» və «İqbalnamə» hissələrindən ibarətdir |
| Sual | Cavab |
|---|---|
| Əsl adı | İlyas Yusif oğlu |
| Yaşadığı dövr | Təxminən 1141–1209 |
| Doğulduğu, yaşadığı və vəfat etdiyi şəhər | Gəncə |
| «Xəmsə»nin yazıldığı dil | Fars dili |
| «Xəmsə»dəki poemaların sayı | 5 |
- 11. Sirlər xəzinəsi: İlk poema; didaktik-fəlsəfi səciyyə daşıyır, orijinal adı «Məxzənül-əsrar»dır.
- 22. Xosrov və Şirin: İkinci poema; saf məhəbbət mövzusu, Fərhadın Bisütun dağını çapması ilə tanınır.
- 33. Leyli və Məcnun: Üçüncü poema; Şirvanşah I Axsitanın xahişi ilə yazılmışdır.
- 44. Yeddi gözəl: Dördüncü poema; orijinal adı «Həft peykər», mərkəzi obrazı Bəhram Gurdur.
- 55. İsgəndərnamə: Sonuncu, yekun poema; «Şərəfnamə» və «İqbalnamə» hissələrindən ibarətdir.
- 1Qəhrəman: Makedoniyalı İsgəndər (Aleksandr) ideal hökmdar-filosof kimi ideallaşdırılaraq verilir.
- 2Şərəfnamə: İsgəndərin fatehlik və hökmdarlıq fəaliyyətini əks etdirir.
- 3İqbalnamə: İsgəndərin müdriklik və peyğəmbərliyini əks etdirir.
- 4İdeya: Əsər «Xəmsə»nin yekun poeması sayılır və müəllifin fəlsəfi düşüncələrini ümumiləşdirir.
«Xəmsə» Nizami Gəncəviyə aiddir. «Şahnamə» isə «Xəmsə»yə daxil deyil — onu Nizaminin əsəri kimi göstərmək yanlışdır.
Poema↔qəhrəman uyğunluğuna diqqət edin: Fərhad — «Xosrov və Şirin» (Bisütun), Bəhram Gur — «Yeddi gözəl», İsgəndər — «İsgəndərnamə», Məcnun (Qeys) — «Leyli və Məcnun». Məsələn, «Yeddi gözəl — Fərhad» səhv cütlükdür.
Nizami «Xəmsə»ni fars dilində yazmışdır, Azərbaycan türkcəsində və ya ərəbcə deyil. Eyni mövzuda «Leyli və Məcnun»u Füzuli azərbaycanca yazmışdır — dilləri qarışdırmayın.
«Xəmsə» sözü ərəb mənşəlidir və «beş» (beşlik) deməkdir, «xəzinə» deyil; «Beş xəzinə» və «Pəncgənc» külliyyatın digər adlarıdır.
Qaydalar
- 1Nizami Gəncəvi (təxminən 1141–1209) Gəncədə doğulub, yaşayıb və vəfat edib; əsl adı İlyas Yusif oğludur.
- 2Nizaminin «Xəmsə» (Beş xəzinə / Pəncgənc) külliyyatı fars dilində yazılmış beş poemadan ibarətdir.
- 3«Xəmsə»nin poemaları ardıcıllıqla: «Sirlər xəzinəsi» (Məxzənül-əsrar), «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Yeddi gözəl» (Həft peykər), «İsgəndərnamə».
- 4«İsgəndərnamə» iki hissədən ibarətdir: «Şərəfnamə» və «İqbalnamə»; əsərdə İsgəndər (Makedoniyalı Aleksandr) ideal hökmdar-filosof kimi təsvir olunur.
- 5«Sirlər xəzinəsi» didaktik-fəlsəfi səciyyə daşıyır; oradakı «Sultan Səncər və qarı» hekayəti ədalət mövzusundadır.
- 6«Xosrov və Şirin» poemasında Fərhad obrazı Bisütun dağını çapması ilə əmək və saf məhəbbətin rəmzidir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir