Aşıq yaradıcılığı və ustad aşıqlar
Aşıq sənətinin xüsusiyyətləri, şeir şəkilləri (qoşma, gəraylı, təcnis, divani, ustadnamə) və ustad aşıqlar: Aşıq Ələsgər, Aşıq Alı, Aşıq Şəmşir, Aşıq Hüseyn Şəmkirli.
Aşıq sənəti sazla, söylə və rəqslə vəhdətdə yaşayan Azərbaycanın çoxəsrlik şifahi-peşəkar sənətkarlıq ənənəsidir; UNESCO tərəfindən qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxil edilmişdir. Aşıq şeirinin əsas şəkilləri bunlardır: qoşma (11 hecalı, abab-cccb qafiyə sxemi), gəraylı (8 hecalı, abab-cccb), təcnis (həmcins sözlərlə cinaslı qafiyə), divani (daha sərbəst, uzun bəndli) və ustadnamə (həyat hikmətlərini, əxlaq qaydalarını öyrədən şeir şəkli). Göyçəli Aşıq Ələsgər (1821–1926) Azərbaycanın ən böyük klassik aşığı sayılır; ustadnamə, qoşma və müxəmməslərinin dili zəngin və bədii cəhətdən mükəmməldir. Aşıq Alı (Aşıq Ələsgərin müəllimi), Kəlbəcərli Aşıq Şəmşir (1893–1980) və Aşıq Hüseyn Şəmkirli də aşıq sənətinin görkəmli nümayəndələrindəndir. Aşıq sənəti folklor ənənəsinin davamı olmaqla birlikdə fərdi müəllif yaradıcılığı kimi də qiymətləndirilir.
Məsələn: «Heydərbabaya salam» poeması İranlı Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyara məxsusdur — bu, aşıqların yaradıcılığı ilə qarışdırılmamalıdır.
Əsas terminlər
| Forma | Xüsusiyyət |
|---|---|
| Qoşma | 11 hecalı, abab-cccb qafiyə sxemli |
| Gəraylı | 8 hecalı, abab-cccb qafiyə sxemli |
| Təcnis | Həmcins sözlərlə cinaslı qafiyə üzərində qurulur |
| Divani | Daha sərbəst, uzun bəndli şeir şəkli |
| Ustadnamə | Həyat hikmətlərini, əxlaq qaydalarını öyrədən didaktik şəkil |
| Aşıq | Yurdu | Dövrü / qeyd |
|---|---|---|
| Aşıq Ələsgər | Göyçə (Qərbi Azərbaycan) | 1821–1926; ən böyük klassik aşıq, ustadnamə və qoşmaları ilə məşhur |
| Aşıq Alı | — | Aşıq Ələsgərin müəllimi (ustadı) |
| Aşıq Şəmşir | Kəlbəcər | 1893–1980 |
| Aşıq Hüseyn Şəmkirli | Şəmkir | Görkəmli aşıq |
- 1Heca ölçüsünü say: Misrada 11 heca varsa qoşma, 8 heca varsa gəraylı ola bilər; 7 hecalı isə aşıq şeiri yox, bayatıdır.
- 2Qafiyə sözlərinə bax: Qafiyə sözləri eyni səslənib fərqli mənalar daşıyırsa (cinas), bu təcnisdir — heca ölçüsünə görə deyil, cinaslı qafiyəyə görə seçilir.
- 3Məzmunu yoxla: Şeir həyat hikmətlərini, əxlaq qaydalarını öyrədirsə, bu ustadnamədir; quruluş sərbəst və uzun bəndlidirsə, divanidir.
- 1Vəznə bax: Aşıq şeiri heca vəznlidir; divan şeiri (qəzəl, qəsidə) əruz vəznlidir.
- 2İfa və ənənə: Aşıq şeiri sazla ifa olunan şifahi-peşəkar ənənədəndir; divan şeiri yazılı ənənədəndir.
- 3Müəlliflik: Aşıq şeirinin də məlum müəllifi (ustad aşıq) var — bu, onu anonim folklordan fərqləndirir; lakin hər ikisi şifahi ənənədəndir.
Qoşma 11 hecalı, gəraylı isə 8 hecalıdır; hecaları tərsinə salmayın. Hər ikisi abab-cccb qafiyə sxemlidir — sxemləri eynidir, fərq heca sayındadır.
Təcnisi heca ölçüsünə görə deyil, cinaslı (həmcins sözlərlə) qafiyəyə görə tanıyın. Həyat hikmətini öyrədən şəkil ustadnamədir, təcnis deyil.
«Heydərbabaya salam» poeması Aşıq Ələsgərə deyil, İranlı Azərbaycan şairi Məhəmmədhüseyn Şəhriyara məxsusdur — aşıq yaradıcılığı ilə qarışdırmayın.
Ustad-şagird ənənəsində Aşıq Alı ustaddır, Aşıq Ələsgər onun şagirdidir. Aşıq Ələsgər Göyçəli (1821–1926), Aşıq Şəmşir isə Kəlbəcərlidir (1893–1980) — yurdları və tarixləri qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1Aşıq sənəti saz, söz və rəqsin vəhdətidir; UNESCO-nun qeyri-maddi mədəni irs siyahısına daxildir.
- 2Əsas şeir şəkilləri: qoşma (11 hecalı), gəraylı (8 hecalı), təcnis (cinaslı qafiyə), divani, ustadnamə (həyat hikmətləri öyrədən).
- 3Aşıq Ələsgər (1821–1926) Göyçədəndir; Azərbaycanın ən böyük klassik aşığı sayılır, ustadnamə və qoşmaları ilə məşhurdur.
- 4Aşıq Alı Aşıq Ələsgərin müəllimidir; Aşıq Şəmşir (1893–1980) Kəlbəcərin, Aşıq Hüseyn Şəmkirli isə Şəmkirin görkəmli aşığıdır.
- 5«Heydərbabaya salam» poeması Aşıq Ələsgərə deyil, Məhəmmədhüseyn Şəhriyara (İranlı Azərbaycan şairi) məxsusdur.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir