eg3l-2.2· Fəsil 2: Şifahi xalq ədəbiyyatı· ~14 dəq

Dastanlar

Qəhrəmanlıq və məhəbbət dastanları: «Kitabi-Dədə Qorqud», «Koroğlu», «Əsli və Kərəm».

Dastan nəzm və nəsrin növbələşdiyi iri həcmli epik əsərdir; xalqın qəhrəmanlıq, məhəbbət və mənəvi dəyərlərini əks etdirir və aşıqlar tərəfindən söylənir. Mövzusuna görə dastanlar iki böyük qrupa ayrılır: qəhrəmanlıq dastanları və məhəbbət dastanları. Qəhrəmanlıq dastanlarında vətən, el-oba uğrunda mübarizə, igidlik və mərdlik tərənnüm olunur; bunlara «Kitabi-Dədə Qorqud» və «Koroğlu» daxildir. Məhəbbət dastanlarında isə əsas mövzu sevgi və sevən gənclərin ayrılıq sınaqlarıdır; bunlara «Əsli və Kərəm», «Aşıq Qərib», «Şah İsmayıl», «Abbas və Gülgəz», «Tahir və Zöhrə» aiddir. «Kitabi-Dədə Qorqud» Azərbaycan-oğuz türklərinin qəhrəmanlıq dastanı olub bir müqəddimə və 12 boydan ibarətdir; əlyazma nüsxələri Drezden və Vatikan kitabxanalarında saxlanılır. «Koroğlu» qollardan ibarət qəhrəmanlıq dastanıdır; baş qəhrəman Koroğlunun atı Qırat, məskəni isə Çənlibeldir. Nümunə: «Basatın Təpəgözü öldürməsi» boyu «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanından, «Koroğlu» isə müstəqil qəhrəmanlıq dastanıdır.

Əsas terminlər

Dastan — Nəzmlə nəsrin növbələşdiyi iri həcmli epik əsər; xalqın qəhrəmanlıq, məhəbbət və mənəvi dəyərlərini əks etdirir və aşıqlar tərəfindən söylənir.
Boy — «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanının quruluş (struktur) vahidi. Dastan bir müqəddimə və 12 boydan ibarətdir.
Qol — «Koroğlu» dastanının quruluş (struktur) vahidi; bu dastan qollardan ibarətdir.
Qəhrəmanlıq dastanı — Vətən, el-oba uğrunda mübarizəni, igidlik və mərdliyi tərənnüm edən dastan növü; buraya «Kitabi-Dədə Qorqud» və «Koroğlu» daxildir.
Məhəbbət dastanı — Əsas mövzusu sevgi və sevən gənclərin ayrılıq sınaqları olan dastan növü; buraya «Əsli və Kərəm», «Aşıq Qərib», «Şah İsmayıl», «Abbas və Gülgəz», «Tahir və Zöhrə» aiddir.
Dədə Qorqud — «Kitabi-Dədə Qorqud» dastanında ad qoyan, qəhrəmanlara məsləhət verən müdrik ozan-ağsaqqal; baş qəhrəman pəhləvan deyil.
DastanNövü
Kitabi-Dədə QorqudQəhrəmanlıq dastanı
KoroğluQəhrəmanlıq dastanı
Əsli və KərəmMəhəbbət dastanı
Aşıq QəribMəhəbbət dastanı
Şah İsmayılMəhəbbət dastanı
Abbas və GülgəzMəhəbbət dastanı
Tahir və ZöhrəMəhəbbət dastanı
ObrazRolu / əlaməti
Dədə QorqudMüdrik ozan-ağsaqqal; ad qoyan, məsləhət verən
Salur Qazan«Kitabi-Dədə Qorqud» boylarının qəhrəmanı (Qazan bəy)
Basat«Basatın Təpəgözü öldürməsi» boyunun qəhrəmanı
Koroğlu«Koroğlu» dastanının baş qəhrəmanı; əsl adı Rövşən
QıratKoroğlunun atı
ÇənlibelKoroğlunun məskəni
✎«Kitabi-Dədə Qorqud»un quruluşu (bir müqəddimə + 12 boy)
  1. 1Növ: «Kitabi-Dədə Qorqud» Azərbaycan-oğuz türklərinin qəhrəmanlıq dastanıdır.
  2. 2Quruluş vahidi: Dastanın struktur vahidi «boy»dur (müqəddimədən başqa); cəmi bir müqəddimə və 12 boydan ibarətdir.
  3. 3Boylara nümunə: «Basatın Təpəgözü öldürməsi», «Dirsə xan oğlu Buğacın boyu», «Salur Qazanın evinin yağmalanması», «Qazan bəyin oğlu Uruzun dustaq olması» — bunlar dastanın boylarıdır.
  4. 4Əlyazmalar: Əlyazma nüsxələri Drezden və Vatikan kitabxanalarında saxlanılır.
✎Dastanın növünü mövzuya görə tanımaq
  1. 1Mövzuya bax: Vətən, el-oba uğrunda mübarizə, igidlik və mərdlik tərənnüm olunursa — qəhrəmanlıq dastanı.
  2. 2Sevgi mövzusu: Əsas mövzu sevgi və sevən gənclərin ayrılıq sınaqlarıdırsa — məhəbbət dastanı.
  3. 3Tətbiq: «Koroğlu»: İgidlik və vətən mübarizəsi → qəhrəmanlıq dastanı (qollardan ibarət; atı Qırat, məskəni Çənlibel).
  4. 4Tətbiq: «Şah İsmayıl»: Sevgi mövzusu → məhəbbət dastanı (mənbəyə görə qəhrəmanlıq deyil, məhəbbət dastanıdır).
🚫Tez-tez səhv

«Boy»u «qol» ilə qarışdırma: «boy» «Kitabi-Dədə Qorqud»un, «qol» isə «Koroğlu»nun struktur vahididir. «Bənd» şeir terminidir, «fəsil» yazılı nəsr bölməsidir — dastanın quruluş vahidi deyil.

⚠️Diqqət

«Şah İsmayıl» dastanı qəhrəmanlıq deyil, məhəbbət dastanıdır. Eləcə də «Tahir və Zöhrə», «Abbas və Gülgəz», «Əsli və Kərəm», «Aşıq Qərib» məhəbbət dastanlarıdır — onları igidlik mövzusu ilə qarışdırma.

🚫Tez-tez səhv

«Kitabi-Dədə Qorqud» məhəbbət dastanı yox, qəhrəmanlıq dastanıdır və 12 qoldan yox, 12 boydan ibarətdir. Əlyazmaları İstanbul/Parisdə deyil, Drezden və Vatikandadır.

💡Qeyd

Dədə Qorqud düşmənlə döyüşən baş pəhləvan deyil: o, ad qoyan, məsləhət verən müdrik ozan-ağsaqqaldır. Salur Qazan isə Koroğlunun dəlisi deyil — «Kitabi-Dədə Qorqud» qəhrəmanıdır (Koroğlunun dəliləri: Dəli Həsən, Dəmirçioğlu, Eyvaz).

Qaydalar

  1. 1Dastan nəzmlə nəsrin növbələşdiyi iri epik əsərdir və aşıqlar tərəfindən söylənir.
  2. 2Dastanlar mövzusuna görə iki növə ayrılır: qəhrəmanlıq dastanları və məhəbbət dastanları.
  3. 3«Kitabi-Dədə Qorqud» bir müqəddimə və 12 boydan ibarət qəhrəmanlıq dastanıdır; əlyazmaları Drezden və Vatikandadır; Dədə Qorqud müdrik ozan-ağsaqqaldır.
  4. 4«Koroğlu» qollardan ibarət qəhrəmanlıq dastanıdır: qəhrəman Koroğlu (əsl adı Rövşən), atı Qırat, məskəni Çənlibel, dəliləri Dəli Həsən, Dəmirçioğlu və Eyvazdır.
  5. 5Məhəbbət dastanlarına «Əsli və Kərəm», «Aşıq Qərib», «Şah İsmayıl», «Abbas və Gülgəz», «Tahir və Zöhrə» aiddir.
  6. 6Qəhrəmanlıq dastanları igidlik və vətən sevgisini, məhəbbət dastanları isə sevgi mövzusunu əks etdirir — bu iki növ qarışdırılmamalıdır.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq