Folklor janrları
Şifahi xalq ədəbiyyatının (folklorun) əsas xüsusiyyətləri və janrları: bayatı, atalar sözü, məsəl, tapmaca, nağıl, lətifə, aşıq şeiri (qoşma, gəraylı, təcnis) və mərasim folkloru (holavar, sayaçı sözü, layla, oxşama, ağı).
Şifahi xalq ədəbiyyatı (folklor) müəllifi məlum olmayan, yəni anonim şəkildə xalq tərəfindən yaradılan, ağızdan-ağıza, şifahi yolla yaranıb yayılan və buna görə də müxtəlif variantları olan söz sənətidir. Onun ən geniş yayılmış lirik janrı bayatıdır: bayatı yeddi hecalı, dörd misralı olur və aaba qafiyə quruluşuna malikdir, məhəbbət, qəm-qüssə və qürbət duyğularını ifadə edir. Atalar sözü xalqın əsrlərlə topladığı təcrübədən doğan qısa, müdrik nəticə-hökmdür; məsəl isə obrazlı ifadə, tapmaca gizlədilmiş əşyanı tapmağı tələb edən janrdır. Epik janrlardan nağıl (sehrli, heyvanlar haqqında və məişət nağılları) çox vaxt «Biri var idi, biri yox idi» formulu ilə başlayır, lətifə isə gülüş doğuran qısa əhvalatdır (Molla Nəsrəddin lətifələri). Aşıq sənəti sazla ifa olunan el sənətkarlığıdır və qoşma, gəraylı, təcnis, divani kimi şeir şəkilləri ilə təmsil olunur; XIX-XX əsrlərin görkəmli aşığı Aşıq Ələsgərdir. Mərasim folkloruna isə əkinçiliklə bağlı holavar, sayaçı sözü, uşaqlar üçün layla, oxşama və yas mərasimində deyilən ağı daxildir. Nümunə: «İlanın ağına da lənət, qarasına da» — atalar sözü qısa müdrik hökmdür, bayatı isə şeir şəklində, dörd misralı lirik janrdır.
Əsas terminlər
| Janr | Əsas əlamət |
|---|---|
| Bayatı | Yeddi hecalı, dörd misralı, aaba qafiyəli lirik janr |
| Atalar sözü | Qısa, müdrik nəticə-hökm |
| Tapmaca | Gizlədilmiş əşyanı və ya anlayışı tapmağı tələb edir |
| Nağıl | «Biri var idi, biri yox idi» ilə başlayan epik janr |
| Lətifə | Gülüş doğuran qısa əhvalat (Molla Nəsrəddin) |
| Holavar | Əkinçilik (taxılyığımı) ilə bağlı əmək-mərasim mahnısı |
| Sayaçı sözü | Heyvandarlıq, qoyun-quzunun artımı ilə bağlı mərasim janrı |
| Ağı | Yas mərasimində ölənin arxasınca deyilən janr |
| Müqayisə | Atalar sözü | Məsəl |
|---|---|---|
| İfadə tərzi | Qısa, birbaşa hökm | Obrazlı, müqayisəli ifadə |
| Funksiya | Müdrik nəticə bildirir | Fikri obrazla canlandırır |
- 1Mətn: «Biri var idi, biri yox idi» ilə başlayan, div və pəri obrazları olan süjetli əhvalat.
- 2Əlaməti tap: Süjet var, fantastik obrazlar (cadugər, div, pəri) iştirak edir — bu, epik xarakterli janrdır.
- 3Nəticə: Bu, sehrli nağıldır; nağıllar məhz bu formul ilə açılır.
- 1Atalar sözü: «İlanın ağına da lənət, qarasına da» — qısa, müdrik hökm bildirir, şeir forması yoxdur.
- 2Bayatı: Yeddi hecalı, dörd misralı, aaba qafiyəli — lirik şeir formasındadır.
- 3Fərq: Atalar sözü hökmdür; bayatı isə şeir şəklində lirik janrdır.
Atalar sözünü bayatı ilə qarışdırma: atalar sözü qısa müdrik hökmdür, bayatı isə yeddi hecalı, dörd misralı şeir formasındadır.
Holavar, layla, oxşama və ağını bir-birinə qatma: holavar əkinçilik (əmək) mahnısı, layla və oxşama uşaq folkloru, ağı isə yas mərasimi janrıdır.
Aşıq şeiri şəkillərini qarışdırma: qoşma on bir hecalı, gəraylı səkkiz hecalı, təcnis isə cinas (eyni yazılışlı, fərqli mənalı sözlər) üzərində qurulur.
Folklorun «variantlılığı» onun şifahi, ağızdan-ağıza yayılmasından doğur; folklor sabit deyil və anonimdir, müəlliflik yazılı ədəbiyyatın əlamətidir.
Qaydalar
- 1Şifahi xalq ədəbiyyatı (folklor) müəllifi məlum olmayan (anonim), şifahi yolla yaranıb yayılan və müxtəlif variantları olan xalq yaradıcılığıdır.
- 2Bayatı yeddi hecalı, dörd misralı, aaba qafiyəli lirik janrdır; əsasən məhəbbət, qəm-qüssə və qürbət mövzularını əhatə edir.
- 3Atalar sözü qısa, müdrik nəticə-hökmdür; bayatıdan fərqi odur ki, atalar sözü hökm bildirir, bayatı isə şeir formasındadır.
- 4Nağıllar sehrli nağıllar, heyvanlar haqqında nağıllar və məişət nağılları olmaqla bölünür; çox vaxt «Biri var idi, biri yox idi» formulu ilə başlayır.
- 5Aşıq şeirinin əsas şəkilləri qoşma, gəraylı, təcnis və divanidir; aşıq sazla ifa edən el sənətkarıdır, Aşıq Ələsgər (XIX-XX əsr) məşhur aşıqdır.
- 6Mərasim folkloruna holavar (əkinçilik), sayaçı sözü, layla (uşaq), oxşama və ağı (yas mərasimi) daxildir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir