Ədəbi növlər və janrlar
Üç ədəbi növ — epik, lirik, dramatik — və onların əsas janrları: dastan, nağıl, təmsil, hekayə, povest, roman, poema (epik); qəzəl, qəsidə, rübai, qoşma, gəraylı, bayatı, sonet (lirik); faciə, komediya, dram (dramatik).
Bədii ədəbiyyat həyat hadisələrini əks etdirmə üsuluna görə üç ədəbi növə bölünür: epik, lirik və dramatik. Epik növ əhvalat-süjet üzərində qurulur, hadisələri nəql edir və buraya dastan, nağıl, təmsil, hekayə, povest, roman, poema kimi janrlar daxildir. Lirik növ insanın daxili hiss və duyğularını, həyəcanlarını ifadə edir; onun janrları qəzəl, qəsidə, rübai, qoşma, gəraylı, bayatı, mənzumə və sonetdir. Dramatik növ səhnədə tamaşa üçün yazılır, hadisə qəhrəmanların dialoqu və hərəkəti vasitəsilə açılır; əsas janrları faciə (tragediya), komediya və dramdır. Hər növ özünəməxsus təsvir vasitələri və quruluşu ilə seçilir, lakin bəzən bir əsərdə bir neçə növün əlamətləri birləşə bilər (məsələn, poema lirik-epik səciyyə daşıyır). Nümunə: Füzulinin «Leyli və Məcnun» əsəri epik növün poema janrına, «qəzəlləri» isə lirik növə aiddir.
Əsas terminlər
| Ədəbi növ | Janrlar |
|---|---|
| Epik | dastan, nağıl, təmsil, hekayə, povest, roman, poema |
| Lirik | qəzəl, qəsidə, rübai, qoşma, gəraylı, bayatı, mənzumə, sonet |
| Dramatik | faciə (tragediya), komediya, dram |
| Ədəbi növ | Əsas xüsusiyyəti | Quruluşu |
|---|---|---|
| Epik | Əhvalat-süjet, hadisələrin nəqli | Təhkiyə (nəql) yolu ilə qurulur |
| Lirik | Daxili hiss-duyğu və həyəcanların ifadəsi | Şeir dili ilə qurulur |
| Dramatik | Səhnə üçün, tamaşa məqsədilə | Qəhrəmanların dialoqu və hərəkəti (remarka) vasitəsilə açılır |
- 1Janrı müəyyən et: Nizami Gəncəvinin «Leyli və Məcnun» əsəri poema janrındadır.
- 2Növün əlamətini yoxla: Poema süjet-əhvalatla yanaşı müəllifin hiss və duyğularını da güclü ifadə edir, yəni lirik-epik səciyyə daşıyır.
- 3Nəticə: Poema iri həcmli lirik-epik əsər kimi epik növün janrları sırasında verilir; «Leyli və Məcnun» dram və ya qəzəl deyil, məhz poemadır.
- 1Əsəri oxu: «Koroğlu» qəhrəmanlıq mövzulu iri həcmli şifahi əsərdir.
- 2Quruluşu təhlil et: Onda süjet və əhvalat təhkiyə (nəql) yolu ilə verilir; əsər səhnə tamaşası üçün dialoq əsaslı qurulmamışdır.
- 3Nəticə: Təhkiyə-süjet quruluşuna görə «Koroğlu» dastandır və epik növə aiddir, dramatik növə deyil.
Poemanı yalnız lirik (yaxud yalnız epik) saymaq səhvdir: poema lirik-epik səciyyə daşıyır — onda həm süjet-əhvalat (epik başlanğıc), həm də müəllifin hissləri (lirik başlanğıc) birləşir.
Təmsili nağılla qarışdırma: təmsil qısa, alleqorik (çox vaxt heyvan obrazları ilə), ibrətamiz nəticəyə əsaslanan epik janrdır — lirik və ya dramatik deyil.
Qəzəl ilə qoşmanı vəznə görə fərqləndir: qəzəl əruz vəznli klassik yazılı lirik janr, qoşma isə heca vəznli aşıq janrıdır; hər ikisi lirik növdəndir, dramatik və ya epik deyil.
Növü quruluşdan tanı: hadisə nəql olunursa — epik (dastan, hekayə, roman, poema); daxili hiss ifadə olunursa — lirik (qəzəl, qoşma, bayatı); dialoq və remarka ilə səhnə üçün qurulubsa — dramatik (faciə, komediya, dram).
Qaydalar
- 1Üç ədəbi növ var: epik (əhvalat-süjet, nəql), lirik (hiss-duyğu) və dramatik (səhnə üçün).
- 2Epik janrlar: dastan, nağıl, təmsil, hekayə, povest, roman, poema.
- 3Lirik janrlar: qəzəl, qəsidə, rübai, qoşma, gəraylı, bayatı, mənzumə, sonet.
- 4Dramatik janrlar: faciə (tragediya), komediya, dram.
- 5Təmsil ibrətamiz, alleqorik (çox vaxt heyvan obrazları ilə) əsərdir və epik növə aiddir.
- 6Poema lirik-epik səciyyəli iri həcmli əsərdir; qəzəl isə əruz vəznində yazılan lirik janrdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir