Şeir quruluşu və vəzn
Heca, əruz və sərbəst vəzn; misra, beyt, bənd, qafiyə, rədif, təxəllüs; qoşma, gəraylı, bayatı və qəzəlin quruluşu.
Vəzn şeirdə ahəngi yaradan ölçü sistemidir və Azərbaycan poeziyasında üç əsas vəzn vardır. Heca vəzni misralardakı hecaların sayının bərabərliyinə əsaslanır; o, milli vəzndir və şifahi xalq ədəbiyyatı ilə aşıq şeirinin (qoşma, gəraylı, bayatı) əsasını təşkil edir. Əruz vəzni uzun və qısa hecaların müəyyən qaydada düzülüşünə əsaslanan ərəb-fars mənşəli vəzndir və klassik qəzəl, qəsidə janrlarında (Nizami, Nəsimi, Füzuli) işlənir. Sərbəst şeir isə vəzn və qafiyə qaydalarına tabe olmayan müasir formadır (Rəsul Rza). Şeirin quruluş vahidləri bunlardır: misra — şeirin bir sətri; beyt — əruzda iki misra; bənd (strofa) — mənaca bağlı misralar qrupu; qafiyə — misra sonlarındakı həmqafiyə sözlər; rədif — qafiyədən sonra eynilə təkrarlanan söz və ya sözlər; təxəllüs — şairin son beyt və ya bənddə işlətdiyi imzası. Heca ölçüsünə görə qoşma 11 hecalı, gəraylı 8 hecalı, bayatı isə 7 hecalı və 4 misralı olub aaba qafiyə quruluşuna malikdir. Nümunə: «Bayatı 7 hecalı və 4 misralı janrdır; ilk, ikinci və dördüncü misralar həmqafiyə (aaba) olur.»
Əsas terminlər
| Vəzn | Əsası | Mənşəyi | Səciyyəvi janrlar |
|---|---|---|---|
| Heca vəzni | Hecaların sayının bərabərliyi | Milli | Qoşma, gəraylı, bayatı |
| Əruz vəzni | Uzun-qısa hecaların düzülüşü | Ərəb-fars | Qəzəl, qəsidə, rübai |
| Sərbəst şeir | Vəzn və qafiyəyə tabe olmur | Müasir | Rəsul Rza yaradıcılığı |
| Janr | Heca sayı | Quruluş |
|---|---|---|
| Qoşma | 11 hecalı | 4 misralı bəndlər |
| Gəraylı | 8 hecalı | Aşıq şeiri janrı |
| Bayatı | 7 hecalı | 4 misralı, aaba qafiyə |
- 1Misra sayı: Bayatı 4 misradan ibarətdir; misra şeirin bir sətridir.
- 2Heca sayı: Bayatının hər misrası 7 hecalıdır.
- 3Qafiyə quruluşu: Bayatıda ilk, ikinci və dördüncü misralar həmqafiyədir, üçüncü misra azaddır: aaba.
- 4Nəticə: 4 misralı, 7 hecalı və aaba quruluşlu şeir parçası heca vəznindəki bayatıdır.
- 1Sözləri ayır: Misra üç sözdən ibarətdir: «könlüm», «quşu», «dağlarda».
- 2Hecalara böl: kön-lüm (2) + qu-şu (2) + dağ-lar-da (3).
- 3Cəmlə: 2 + 2 + 3 = 7 heca.
- 4Vəznlə bağla: 7 hecalı misra heca vəzninə, bayatı ölçüsünə uyğundur; 8 heca gəraylının ölçüsüdür.
Heca vəznini əruzla qarışdırma: heca vəzni hecaların SAYINA, əruz isə uzun və qısa hecaların DÜZÜLÜŞÜNƏ əsaslanır. Qoşma, gəraylı, bayatı hecadadır; qəzəl, qəsidə, rübai əruzdadır.
Qoşma ilə gəraylını ölçüyə görə ayır: qoşma 11 hecalı, gəraylı isə 8 hecalıdır. Hər misrada 8 heca olan aşıq şeiri gəraylıdır, qoşma deyil.
Qafiyə ilə rədifi qarışdırma: qafiyə misra sonlarındakı həmqafiyə sözlərdir, rədif isə qafiyədən SONRA eynilə təkrarlanan sözdür. «Gəldi-getdi»də hər misranın sonundakı «getdi» rədifdir.
Bayatını dörd misralı başqa janrlardan ayır: bayatı 7 hecalı və aaba qafiyəlidir, rübai isə dörd misralı olsa da əruz vəznindədir; 2 misra isə bayatı yox, beytdir.
Qaydalar
- 1Azərbaycan poeziyasında üç əsas vəzn var: heca vəzni (hecaların sayına görə; milli, şifahi xalq və aşıq şeiri), əruz vəzni (uzun-qısa hecaların düzülüşünə görə; ərəb-fars mənşəli; qəzəl, qəsidə) və sərbəst şeir (vəzn və qafiyəyə tabe olmayan; Rəsul Rza).
- 2Heca ölçüləri: qoşma 11 hecalı, gəraylı 8 hecalı, bayatı isə 7 hecalı və 4 misralıdır (aaba qafiyə quruluşu).
- 3Misra şeirin bir sətri, beyt əruzda iki misra, bənd (strofa) isə misralar qrupudur.
- 4Qafiyə misra sonlarındakı həmqafiyə sözlər, rədif isə qafiyədən sonra təkrarlanan eyni söz və ya sözlərdir.
- 5Təxəllüs şairin son beyt və ya bənddə işlətdiyi imzasıdır.
- 6Qəzəlin bütün beytləri eyni qafiyə-rədifə malik olur; ilk beyt mətlə, son beyt isə məqtə adlanır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir