Bədii təsvir və ifadə vasitələri
Təşbeh, istiarə (metafora), epitet, mübaliğə və litota, kinayə, təzad, təkrir, bədii sual, təşxis, məcaz, rəmz və inversiya kimi əsas bədii təsvir və ifadə vasitələrinin tanınması.
Bədii təsvir və ifadə vasitələri yazıçının fikri daha obrazlı, təsirli və yadda qalan şəkildə çatdırmaq üçün istifadə etdiyi dil vasitələridir. Bənzətməyə əsaslanan vasitələr içində təşbeh açıq bənzətmədir və «kimi, tək, sanki, bənzər» kimi bənzətmə sözləri ilə qurulur, istiarə (metafora) isə gizli bənzətmədir — burada bənzətmə sözü işlədilmir. Epitet bədii təyin, yəni əşyanın obrazlı, emosional sifətidir (məsələn, «qılınc qaşlar»); təşxis isə cansız əşyaya canlı varlığın keyfiyyətlərini verməkdir. Kəmiyyət vasitələrindən mübaliğə şişirtmə, litota isə əksinə azaltmadır; kinayə eyham yolu ilə əks mənanı bildirən ironiyadır, təzad isə zidd anlayışların qarşılaşdırılmasıdır. Təkrir sözün və ya ifadənin təkrarı, bədii sual isə cavab gözlənilməyən ritorik sualdır; inversiya cümlədə söz sırasının dəyişdirilməsidir. Bütün bu vasitələrin əsasında çox vaxt məcaz — sözün həqiqi yox, məcazi mənada işlədilməsi — və rəmz (simvol) dayanır. Nümunə: «Aslan kimi igid» ifadəsində bənzətmə sözü («kimi») olduğu üçün bu təşbehdir, «O, bir aslandır» cümləsində isə bənzətmə sözü olmadığından istiarədir.
Əsas terminlər
| Bədii vasitə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Təşbeh | Açıq bənzətmə («kimi, tək, sanki» ilə) | «Aslan kimi igid bir oğlandır» |
| İstiarə (metafora) | Gizli bənzətmə, bənzətmə sözü yoxdur | «Bu igid əsl aslandır» |
| Epitet | Obrazlı, emosional sifət (bədii təyin) | «Qılınc qaşlar, ahu gözlər» |
| Təşxis | Cansız əşyaya canlı varlıq keyfiyyəti | «Külək pəncərəni döyür, ağaclar pıçıldaşır» |
| Mübaliğə | Şişirtmə | «Göz yaşlarından dərya oldu, dünyanı su basdı» |
| Litota | Azaltma, kiçiltmə | «İynə boyda balaca bir adam» |
| Təzad | Zidd anlayışların qarşılaşdırılması | «Gah ağladım, gah güldüm; gecəm gündüz, gündüzüm gecə oldu» |
| Təkrir | Sözün və ya ifadənin təkrarı | «Gəl, gəl, ey ürəyimin sevinci, gəl!» |
| Bədii sual | Cavab gözlənilməyən ritorik sual | «Bu dünyada vəfa varmı? Sevənlərə baxan varmı?» |
| Vasitə | Əsas əlamət | Fərqləndirici cəhət |
|---|---|---|
| Təşbeh | Açıq bənzətmə | «kimi, tək, sanki, bənzər» bənzətmə sözü VAR |
| İstiarə (metafora) | Gizli bənzətmə | Bənzətmə sözü YOXDUR, bir şey başqa şey adlandırılır |
| Mübaliğə | Kəmiyyət vasitəsi | Şişirtmə — ölçünü artırır |
| Litota | Kəmiyyət vasitəsi | Azaltma — ölçünü kiçildir (mübaliğənin əksi) |
- 1Təşbeh: «Aslan kimi igid bir oğlandır» — «kimi» bənzətmə sözü olduğu üçün bu açıq bənzətmədir.
- 2İstiarə (metafora): «Bu igid əsl aslandır» — bənzətmə sözü olmadığından igid birbaşa aslan adlandırılır, bu gizli bənzətmədir.
- 1Mübaliğə: «Göz yaşlarından dərya oldu, dünyanı su basdı» — kədər həddindən artıq böyüdülüb şişirdilir.
- 2Litota: «İynə boyda balaca bir adam» — əksinə, anlayış həddindən artıq kiçildilib azaldılır.
Təşbeh ilə istiarəni qarışdırma: cümlədə «kimi, tək, sanki, bənzər» bənzətmə sözü varsa təşbehdir; bənzətmə sözü yoxdursa istiarədir (məsələn, «Könlüm bir quşdur» — istiarə).
Təşxisi epitetlə qarışdırma: «Dağlar ağlayır» kimi ifadədə cansıza insan feli/hərəkəti verilir (təşxis); epitet isə yalnız obrazlı sifət (təyin) verir.
Kinayə ilə təzadı qarışdırma: kinayədə söz əks mənada eyham yolu ilə işlədilir («Lap ağıllı iş gördün!»); təzadda isə söz öz mənasında, zidd anlayışlar açıq qarşılaşdırılır («sevinc–kədər»).
İnversiya ilə təkriri qarışdırma: inversiyada söz sırası dəyişir («Açdı güllər, gəldi yaz»); təkrirdə isə söz sırası deyil, sözün özü təkrarlanır («Yaz, yaz, ey qələm, yaz!»).
Qaydalar
- 1Təşbeh açıq bənzətmədir və «kimi, tək, sanki, bənzər» kimi bənzətmə sözləri ilə qurulur; istiarə (metafora) isə gizli bənzətmədir, bənzətmə sözü işlədilmir.
- 2Epitet bədii təyindir (obrazlı sifət), təşxis isə cansız əşyaya canlı varlıq keyfiyyəti verməkdir (canlandırma).
- 3Mübaliğə şişirtmə, litota isə azaltmadır; bunlar bir-birinin əksidir.
- 4Kinayə eyham/ironiyadır — söz əks mənada işlədilir; təzad isə zidd anlayışların qarşılaşdırılmasıdır.
- 5Təkrir sözün təkrarı, bədii sual isə cavab gözlənilməyən ritorik sualdır; inversiya söz sırasının dəyişməsidir.
- 6Məcaz sözün həqiqi yox, məcazi mənada işlədilməsidir; rəmz (simvol) müəyyən bir anlayışı təmsil edən obrazdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir