İmperializm və I Dünya müharibəsi
XIX əsrin ikinci yarısı — XX əsrin əvvəllərində sənayeləşmə və imperializm, müstəmləkəçilik və dünyanın bölüşdürülməsi uğrunda mübarizə, hərbi-siyasi blokların (Üçlər İttifaqı və Antanta) yaranması, I Dünya müharibəsi (1914–1918): səbəbləri, Sarayevo sui-qəsdi, əsas cəbhələr və gedişi, Rusiyada 1917-ci il Fevral və Oktyabr inqilabları, müharibənin nəticələri, Versal sülh sistemi və Millətlər Cəmiyyəti.
XIX əsrin ikinci yarısında sənaye inqilabının dərinləşməsi ilə aparıcı dövlətlərdə istehsalın və kapitalın yüksək təmərküzləşməsi baş verdi — bu mərhələ imperializm adlanır. İri sənaye dövlətləri (İngiltərə, Fransa, Almaniya, ABŞ və b.) xammal mənbələri və satış bazarları uğrunda dünyanı müstəmləkələrə böldülər. XX əsrin əvvəlinə dünya əslən bölüşdürülmüş, gec sənayeləşmiş Almaniya isə müstəmləkələrin yenidən bölüşdürülməsini tələb edirdi. Bu ziddiyyətlər iki hərbi-siyasi blokun yaranması ilə nəticələndi: Üçlər İttifaqı (Almaniya, Avstriya-Macarıstan və İtaliya; əsası 1882-ci ildə qoyuldu) və Antanta (Fransa, Rusiya və İngiltərənin razılaşmaları — 1907-ci ildə tam formalaşdı). Münaqişənin bilavasitə (təkanverici) səbəbi 1914-cü il iyunun 28-də Sarayevoda Avstriya-Macarıstan vəliəhdi ers-hersoq Frans Ferdinandın serb millətçisi Qavrilo Prinsip tərəfindən öldürülməsi (Sarayevo sui-qəsdi) oldu. Avstriya-Macarıstan Serbiyaya müharibə elan etdi və ittifaq öhdəlikləri zənciri üzrə 1914-cü ilin avqustunda Birinci Dünya müharibəsi başlandı. Müharibə 1914–1918-ci illəri əhatə etdi, əsas əməliyyatlar Qərb (Fransada — Marna, Verden, Somma döyüşləri) və Şərq cəbhələrində getdi; tarixdə ilk dəfə tanklar, döyüş təyyarələri, sualtı qayıqlar və zəhərləyici qazlar geniş tətbiq olundu. 1917-ci il müharibənin dönüş ili oldu: apreldə ABŞ Antantanın tərəfində müharibəyə qoşuldu, Rusiyada isə iki inqilab baş verdi. 1917-ci ilin fevralında (köhnə təqvimlə fevral, yeni təqvimlə mart) Fevral inqilabı çarizmi devirdi və II Nikolay taxtdan əl çəkdi; oktyabrda (yeni təqvimlə noyabr) bolşeviklər V. İ. Lenin başda olmaqla hakimiyyəti ələ keçirdilər — Oktyabr inqilabı. Sovet Rusiyası 1918-ci ilin martında Almaniya ilə Brest-Litovsk sülhünü bağlayaraq müharibədən çıxdı. 1918-ci il noyabrın 11-də Almaniya barışıq (Kompyen) sazişini imzaladı və müharibə Antantanın qələbəsi ilə başa çatdı. Müharibənin nəticələri: dörd imperiya (Almaniya, Avstriya-Macarıstan, Osmanlı və Rusiya) süqut etdi, Avropanın xəritəsi dəyişdi, milyonlarla insan həlak oldu. 1919-cu ildə Paris sülh konfransında qalib dövlətlər Versal müqaviləsini (1919-cu il iyunun 28-də Almaniya ilə) imzaladılar; bütün müqavilələr toplusu Versal sülh sistemi adlanır. 1920-ci ildə beynəlxalq sülhü qorumaq məqsədilə ilk beynəlxalq təşkilat — Millətlər Cəmiyyəti yaradıldı.
Əsas terminlər
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| Üçlər İttifaqının əsasının qoyulması | 1882 |
| Antantanın tam formalaşması | 1907 |
| Sarayevo sui-qəsdi | 1914 (28 iyun) |
| I Dünya müharibəsinin başlanması | 1914 (avqust) |
| Fevral və Oktyabr inqilabları (Rusiya) | 1917 |
| Brest-Litovsk sülhü | 1918 (mart) |
| Kompyen barışığı — müharibənin sonu | 1918 (11 noyabr) |
| Versal müqaviləsi | 1919 (28 iyun) |
| Millətlər Cəmiyyətinin yaradılması | 1920 |
| Blok / Anlayış | Üzvlər / Məlumat |
|---|---|
| Üçlər İttifaqı (1882) | Almaniya, Avstriya-Macarıstan, İtaliya |
| Antanta (1907) | Fransa, Rusiya, İngiltərə |
| Müharibəyə qoşulanlar | ABŞ — 1917-ci ilin aprelində Antanta tərəfindən; Osmanlı — Almaniya tərəfindən |
| Süqut edən imperiyalar | Alman, Avstriya-Macarıstan, Osmanlı və Rusiya |
| İlk dəfə geniş tətbiq olunan silahlar | Tanklar, döyüş təyyarələri, sualtı qayıqlar, zəhərləyici qazlar |
- 1Tarixləri müəyyən et: Sarayevo sui-qəsdi — 1914; Oktyabr inqilabı — 1917; Versal müqaviləsi — 1919; Millətlər Cəmiyyəti — 1920.
- 2Kiçikdən böyüyə sırala: 1914 → 1917 → 1919 → 1920, yəni 1 → 2 → 3 → 4.
- 3Nəticə: Düzgün ardıcıllıq: Sarayevo sui-qəsdi → Oktyabr inqilabı → Versal müqaviləsi → Millətlər Cəmiyyəti.
- 1Üçlər İttifaqının üzvlərini yaz: Almaniya, Avstriya-Macarıstan, İtaliya.
- 2Verilən dövləti yoxla: Fransa bu siyahıda yoxdur — o, Antantanın üzvüdür (Fransa, Rusiya, İngiltərə).
- 3Nəticə: Üçlər İttifaqına daxil olmayan dövlət — Fransa.
Blokları qarışdırma: Üçlər İttifaqı = Almaniya, Avstriya-Macarıstan, İtaliya (1882); Antanta = Fransa, Rusiya, İngiltərə (1907). Fransa Antantadadır, Üçlər İttifaqında deyil.
Müharibənin tarixlərini səhv salma: I Dünya müharibəsi 1914–1918-ci illəri əhatə edir. 1939–1945 II Dünya müharibəsidir.
Sarayevo sui-qəsdi müharibənin yeganə səbəbi deyil — o, yalnız təkanverici səbəbdir. Əsas (dərin) səbəb imperialist dövlətlər arasında dünyanın yenidən bölüşdürülməsi uğrunda ziddiyyətlərdir.
1917-ci ildə əvvəl Fevral inqilabı çarizmi devirdi (II Nikolay taxtdan getdi), sonra Oktyabr inqilabı bolşevikləri (Lenin) hakimiyyətə gətirdi — ardıcıllığı qarışdırma.
Qaydalar
- 1İmperializm — sənaye inqilabının dərinləşməsi nəticəsində istehsalın və kapitalın təmərküzləşməsi, müstəmləkələr və bazarlar uğrunda mübarizə mərhələsidir (XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəli).
- 2İki hərbi-siyasi blok: Üçlər İttifaqı (Almaniya, Avstriya-Macarıstan, İtaliya; 1882) və Antanta (Fransa, Rusiya, İngiltərə; 1907).
- 3I Dünya müharibəsi 1914–1918-ci illəri əhatə edir; təkanverici səbəb 1914-cü il iyunun 28-də Sarayevo sui-qəsdi (Frans Ferdinandın Qavrilo Prinsip tərəfindən öldürülməsi) oldu.
- 41917-ci ildə Rusiyada iki inqilab: Fevral inqilabı çarizmi devirdi (II Nikolay taxtdan getdi), Oktyabr inqilabı bolşevikləri (Lenin) hakimiyyətə gətirdi.
- 5Sovet Rusiyası 1918-ci il martın 3-də Brest-Litovsk sülhü ilə müharibədən çıxdı; müharibə 1918-ci il noyabrın 11-də Antantanın qələbəsi ilə bitdi.
- 6Müharibə nəticəsində Alman, Avstriya-Macarıstan, Osmanlı və Rusiya imperiyaları süqut etdi.
- 7Sülh 1919-cu il Paris konfransında — Versal sülh sistemi ilə rəsmiləşdirildi; 1920-ci ildə Millətlər Cəmiyyəti yaradıldı.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir