II Dünya müharibəsi və müasir dünya
1929–1933-cü illər dünya iqtisadi böhranı, faşizm və nasizmin yaranması (İtaliyada Mussolini, Almaniyada Hitler), II Dünya müharibəsi (1 sentyabr 1939 – 1945), antihitler koalisiyası, Stalinqrad döyüşü, 9 may 1945 qələbə, Hirosima və Naqasakiyə atom bombalarının atılması, müharibənin nəticələri, BMT-nin yaranması (1945), soyuq müharibə, müstəmləkə sisteminin dağılması, SSRİ-nin dağılması (1991) və müasir qloballaşma.
1929-cu ildə ABŞ-da birja çöküşü ilə başlayan dünya iqtisadi böhranı (1929–1933) — «Böyük Depressiya» kapitalist ölkələrini ağır vəziyyətə saldı, milyonlarla insanı işsiz qoydu və demokratik institutlara inamı sarsıtdı. Böhranın doğurduğu sosial-iqtisadi gərginlik bir sıra ölkələrdə totalitar rejimlərin — faşizm və nasizmin yüksəlişinə zəmin yaratdı. İtaliyada Benito Mussolini hələ 1922-ci ildə faşist hakimiyyətini qurmuşdu; Almaniyada isə Adolf Hitlerin başçılıq etdiyi Nasional-Sosialist (Nasist) Partiyası 1933-cü ildə hakimiyyətə gəldi, demokratiyanı ləğv etdi, irqçi və işğalçı siyasət yeritdi. İkinci Dünya müharibəsi 1939-cu il sentyabrın 1-də faşist Almaniyasının Polşaya hücumu ilə başladı; 1941-ci ildə Almaniya SSRİ-yə (22 iyun), Yaponiya isə ABŞ-ın Hərbi Dəniz bazası Perl-Harbora hücum etdi. Müharibə qlobal xarakter aldı və iki bloka — bir tərəfdə Almaniya, İtaliya, Yaponiyadan ibarət «Ox» dövlətləri, digər tərəfdə isə SSRİ, ABŞ, Böyük Britaniyanın başçılıq etdiyi antihitler koalisiyası qarşı-qarşıya dayandı. Müharibənin dönüş nöqtəsi 1942–1943-cü illərdə baş vermiş Stalinqrad döyüşü oldu; bu döyüşdə alman ordusu ağır məğlubiyyətə uğradı və strateji təşəbbüs antihitler koalisiyasının əlinə keçdi. 1945-ci il mayın 8-dən 9-na keçən gecə Almaniya qeyd-şərtsiz təslim aktını imzaladı — 9 may Avropada Qələbə Günü kimi qeyd olunur. Sakit okean cəbhəsində müharibəni tezləşdirmək üçün ABŞ 1945-ci il avqustun 6-da Hirosima, avqustun 9-da Naqasaki şəhərlərinə atom bombaları atdı; avqustun 15-də (rəsmi təslim aktı 2 sentyabr 1945) Yaponiya təslim oldu və II Dünya müharibəsi başa çatdı. Müharibə tarixin ən dağıdıcı münaqişəsi oldu: 50 milyondan çox insan həlak oldu, holokost zamanı milyonlarla yəhudi və başqa xalqların nümayəndəsi məhv edildi. Sülhü qorumaq məqsədilə 1945-ci ildə Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) yaradıldı (Nizamnamə San-Fransiskoda imzalandı). Müharibədən sonra dünya iki qütbə — ABŞ başda olmaqla Qərb bloku və SSRİ başda olmaqla sosialist bloku arasında bölündü; bu qarşıdurma «soyuq müharibə» (1947-ci ildən təxminən 1991-ci ilə qədər) adlandırıldı. Eyni dövrdə Asiya və Afrikada müstəmləkə sistemi dağıldı, onlarla yeni müstəqil dövlət yarandı. 1991-ci il dekabrın 26-da SSRİ rəsmən dağıldı; bununla soyuq müharibə başa çatdı və Azərbaycan da daxil olmaqla 15 müttəfiq respublika müstəqillik qazandı. XX əsrin sonu — XXI əsrdə dünya iqtisadi, texnoloji və mədəni inteqrasiya — qloballaşma dövrünə qədəm qoydu.
Əsas terminlər
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| Müharibənin başlanması (Almaniyanın Polşaya hücumu) | 1 sentyabr 1939 |
| Almaniyanın SSRİ-yə hücumu | 22 iyun 1941 |
| Stalinqrad döyüşü | 1942–1943 |
| Almaniyanın təslim olması (Avropada Qələbə) | 8–9 may 1945 |
| Hirosimaya atom bombasının atılması | 6 avqust 1945 |
| Naqasakiyə atom bombasının atılması | 9 avqust 1945 |
| Yaponiyanın rəsmi təslim aktı | 2 sentyabr 1945 |
| Anlayış / Təşkilat | Məlumat |
|---|---|
| Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) | 1945-ci ildə sülhü qorumaq üçün yaradıldı; Nizamnamə San-Fransiskoda imzalandı. |
| Soyuq müharibə | 1947 – təxminən 1991; ABŞ başda Qərb bloku ilə SSRİ başda sosialist bloku arasında qarşıdurma. |
| Müstəmləkə sisteminin dağılması | Asiya və Afrikada onlarla yeni müstəqil dövlət yarandı. |
| SSRİ-nin dağılması | 1991-ci il; soyuq müharibə bitdi, Azərbaycan daxil 15 respublika müstəqillik qazandı. |
- 1Sual: Müharibənin dönüş nöqtəsi sayılan Stalinqrad döyüşü hansı illərdə baş vermişdir?
- 2Açar: 1941-ci ildə Almaniya SSRİ-yə hücum etdi, lakin Stalinqrad döyüşü 1942-ci ilin iyulunda başladı.
- 3Nəticə: Yalnız 1942–1943 hər iki tarixi əhatə edir; döyüş alman ordusunun ağır məğlubiyyəti ilə bitdi.
- 1Hadisələr: 1) Dünya iqtisadi böhranının başlanması; 2) II Dünya müharibəsinin başlanması; 3) BMT-nin yaradılması; 4) SSRİ-nin dağılması.
- 2Tarixlər: Böhran 1929, müharibə 1939, BMT 1945, SSRİ-nin dağılması 1991.
- 3Nəticə: Düzgün ardıcıllıq: 1 → 2 → 3 → 4.
9 may ilə 2 sentyabr 1945-i qarışdırmayın: 8–9 may Almaniyanın Avropada təslimi, 2 sentyabr isə Yaponiyanın rəsmi təslim aktı və bütövlükdə müharibənin bitdiyi tarixdir.
Atom bombalarının iki tarixini ayırın: Hirosima — 6 avqust 1945, Naqasaki — 9 avqust 1945. Hər ikisi eyni il, lakin müxtəlif günlərdə atıldı.
BMT (1945) ilə Millətlər Cəmiyyətini, həmçinin NATO-nu (1949) qarışdırmayın; sülhü qorumaq üçün 1945-ci ildə yaradılan təşkilat məhz BMT-dir.
İtaliyada faşist hakimiyyəti 1922-ci ildə, Almaniyada nasistlər isə 1933-cü ildə hakimiyyətə gəldi — bu iki tarixi qarışdırmayın.
Qaydalar
- 1Dünya iqtisadi böhranı (Böyük Depressiya) 1929–1933-cü illəri əhatə edir və 1929-cu ildə ABŞ birja çöküşü ilə başladı.
- 2Almaniyada Adolf Hitlerin başçılıq etdiyi nasistlər 1933-cü ildə hakimiyyətə gəldilər; İtaliyada faşizmin lideri Benito Mussolini idi.
- 3II Dünya müharibəsi 1939-cu il sentyabrın 1-də Almaniyanın Polşaya hücumu ilə başladı və 1945-ci ildə bitdi.
- 4Antihitler koalisiyasının əsas dövlətləri SSRİ, ABŞ və Böyük Britaniya idi; müharibənin dönüş nöqtəsi Stalinqrad döyüşü (1942–1943) oldu.
- 5Almaniya 1945-ci il mayın 8–9-da təslim oldu; 9 may Qələbə Günü kimi qeyd olunur. ABŞ 1945-ci il avqustun 6 və 9-da Hirosima və Naqasakiyə atom bombaları atdı.
- 6Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) 1945-ci ildə yaradıldı; müharibədən sonra ABŞ ilə SSRİ arasında soyuq müharibə başladı.
- 7SSRİ 1991-ci ildə dağıldı; bununla soyuq müharibə bitdi və 15 respublika, o cümlədən Azərbaycan, müstəqillik qazandı.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir