İnqilablar və sənaye çevrilişi
İngiltərə burjua inqilabı (XVII əsr), ABŞ-ın yaranması və Müstəqillik müharibəsi (4 iyul 1776 Müstəqillik Bəyannaməsi, Corc Vaşinqton), Böyük Fransa inqilabı (1789 — Bastiliyanın alınması 14 iyul, "İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsi", respublika), Napoleon Bonapart, Sənaye çevrilişi (buxar maşını — Ceyms Vatt, fabriklər) və XIX əsr ideya cərəyanları.
Yeni dövrdə Avropa və Amerikada baş verən burjua inqilabları və sənaye çevrilişi dünya tarixinin gedişatını köklü şəkildə dəyişdi. XVII əsrdə İngiltərə burjua inqilabı (1640–1660) mütləq monarxiyaya zərbə vurdu; Oliver Kromvelin başçılığı ilə kral I Karl edam edildi (1649) və ölkə müvəqqəti respublika elan olundu, 1688-ci il "Şanlı inqilabı"ndan sonra isə İngiltərədə konstitusiyalı (parlamentli) monarxiya bərqərar oldu. XVIII əsrdə Şimali Amerikadakı 13 ingilis koloniyası ana ölkəyə qarşı Müstəqillik müharibəsinə (1775–1783) qalxdı; 1776-cı il iyulun 4-də Tomas Cefersonun qələmə aldığı Müstəqillik Bəyannaməsi qəbul edildi və Amerika Birləşmiş Ştatları (ABŞ) yarandı. Müharibəyə Corc Vaşinqton başçılıq etdi və o, ABŞ-ın ilk prezidenti oldu. 1789-cu ildə Böyük Fransa inqilabı başladı: iyulun 14-də xalq Bastiliya həbsxanasını ələ keçirdi (bu gün Fransanın milli bayramıdır), həmin ilin avqustunda "İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsi" qəbul edildi, 1792-ci ildə monarxiya ləğv olunaraq respublika elan edildi və 1793-cü ildə kral XVI Lüdovik edam edildi. İnqilabdan sonrakı qarışıqlıqdan istifadə edən Napoleon Bonapart 1799-cu ildə hakimiyyəti ələ aldı və 1804-cü ildə özünü imperator elan etdi; geniş işğal müharibələri apardı, lakin 1812-ci ildə Rusiya yürüşündə məğlub oldu və nəhayət 1815-ci ildə Vaterloo döyüşündə tam məğlubiyyətə uğradı. Eyni dövrdə İngiltərədə başlayan Sənaye çevrilişi (XVIII əsrin ikinci yarısı) əl əməyindən maşın istehsalına keçidi təmin etdi: Ceyms Vatt buxar maşınını təkmilləşdirdi, toxuculuqda yeni dəzgahlar yarandı, fabriklər meydana gəldi, şəhərlər böyüdü və sənaye burjuaziyası ilə muzdlu fəhlə sinfi formalaşdı. XIX əsrdə bu dəyişikliklər liberalizm, millətçilik (milli azadlıq hərəkatları) və sosializm kimi ideya cərəyanlarının yaranmasına gətirib çıxardı.
Əsas terminlər
| İnqilab | Tarix | Nəticə |
|---|---|---|
| İngiltərə burjua inqilabı | 1640–1660 | I Karl edam edildi (1649), müvəqqəti respublika quruldu |
| ABŞ müstəqilliyi | 1776 | Müstəqillik Bəyannaməsi qəbul edildi, ABŞ yarandı |
| Böyük Fransa İnqilabı | 1789 | Bastiliya alındı, sonra respublika elan olundu |
| İxtira | İxtiraçı / Əhəmiyyət |
|---|---|
| Buxar maşını (təkmilləşdirilməsi) | Ceyms Vatt — sənayedə geniş tətbiqə yol açdı |
| Mexaniki toxuculuq dəzgahı (power loom) | Edmund Kartvrayt (1785) — toxuculuq sənayesini dəyişdi |
| Buxar lokomotivi | Corc Stefenson (1814) — ilk uğurlu buxar lokomotivi |
| Paroxod (Klermont) | Robert Fulton (1807) — kommersiya baxımından ilk uğurlu paroxod |
- 1Tapşırıq: İngiltərə burjua inqilabını, ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsini və Böyük Fransa inqilabının başlanmasını düzgün ardıcıllıqla sırala.
- 2Tarixləri yaz: İngiltərə burjua inqilabı — XVII əsr (1640–1660); ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsi — 1776; Böyük Fransa inqilabı — 1789.
- 3Müqayisə et: Ən erkən hadisə İngiltərə inqilabıdır, sonra 1776 ABŞ, ən son isə 1789 Fransa.
- 4Nəticə: Düzgün ardıcıllıq: İngiltərə burjua inqilabı → ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsi → Böyük Fransa inqilabı.
- 1Sual: Sənaye çevrilişində buxar maşınını təkmilləşdirərək onun sənayedə geniş tətbiqinə yol açan ixtiraçı kimdir?
- 2Açar əlamət: Sualda «buxar maşını» və «təkmilləşdirmə» sözlərinə diqqət yetir; bu, toxuculuq dəzgahı və ya lokomotivlə qarışdırılmamalıdır.
- 3Ayır: Mexaniki toxuculuq dəzgahı — Edmund Kartvrayt; buxar lokomotivi — Corc Stefenson; paroxod — Robert Fulton.
- 4Nəticə: Buxar maşınını məhz Ceyms Vatt təkmilləşdirib; doğru cavab — Ceyms Vatt.
ABŞ Müstəqillik Bəyannaməsinin tarixini (4 iyul 1776) Bastiliyanın alınması ilə (14 iyul 1789) qarışdırma: hər ikisi iyul ayına düşür, lakin il və hadisə tamam fərqlidir.
Edam edilmiş kralları qarışdırma: İngiltərədə kral I Karl (1649), Fransada isə kral XVI Lüdovik edam edilmişdir.
Sənaye çevrilişinin ixtiraçılarını dolaşdırma: buxar maşını — Ceyms Vatt, mexaniki toxuculuq dəzgahı — Edmund Kartvrayt; Vatt toxuculuq dəzgahını ixtira etməyib.
Liderləri inqilaba görə yadda saxla: İngiltərə inqilabı — Oliver Kromvel, ABŞ Müstəqillik müharibəsi — Corc Vaşinqton, Fransa inqilabından sonrakı hakimiyyət — Napoleon Bonapart.
Qaydalar
- 1İngiltərə burjua inqilabı XVII əsrdə (1640–1660) baş vermiş, Oliver Kromvelin rəhbərliyi ilə kral I Karl edam edilmiş (1649) və müvəqqəti respublika qurulmuşdur.
- 2ABŞ-ın Müstəqillik Bəyannaməsi 1776-cı il iyulun 4-də qəbul edilmiş, Müstəqillik müharibəsinə Corc Vaşinqton başçılıq etmiş və o, ABŞ-ın ilk prezidenti olmuşdur.
- 3Böyük Fransa inqilabı 1789-cu ildə başlamış, iyulun 14-də Bastiliya alınmış və həmin il "İnsan və vətəndaş hüquqları bəyannaməsi" qəbul edilmişdir.
- 4Napoleon Bonapart 1804-cü ildə özünü imperator elan etmiş, 1815-ci il Vaterloo döyüşündə yekun məğlubiyyətə uğramışdır.
- 5Sənaye çevrilişi İngiltərədə XVIII əsrin ikinci yarısında başlamış, Ceyms Vatt buxar maşınını təkmilləşdirmiş və fabrik istehsalı meydana gəlmişdir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir