Böyük coğrafi kəşflər və Reformasiya
Böyük coğrafi kəşflər (Kolumbun 1492-ci ildə Amerikaya səyahəti, Vasko da Qamanın Hindistana dəniz yolunu açması, Magellanın dünya səyahəti), kəşflərin nəticələri (yeni ticarət yolları, müstəmləkə imperiyaları, qiymət inqilabı), kitab çapının ixtirası (Yohan Qutenberq), Reformasiya (Martin Lüter, 1517, protestantlıq, Jan Kalvin) və Niderland inqilabı.
XV əsrin sonu — XVI əsr dünya tarixində Böyük coğrafi kəşflər dövrü kimi tanınır. Şərq mallarına (ədviyyat, ipək) gedən quru yollarının Osmanlı tərəfindən nəzarətə alınması, qızıl və yeni torpaqlara olan tələbat, gəmiçilik və naviqasiya texnikasının (kompas, karavella, dəqiq xəritələr) inkişafı avropalıları yeni dəniz yolları axtarmağa sövq etdi. İspaniya kralının xidmətində olan Xristofor Kolumb (Cenovalı dənizçi) Hindistana qərbə doğru üzərək çatmaq istəyirdi, lakin 1492-ci il oktyabrın 12-də Amerika qitəsinin adalarına çatdı — bu, Amerikanın kəşfi sayılır. Portuqaliyalı Vasko da Qama 1498-ci ildə Afrikanı (Ümidburnu burnunu) dolanaraq Hindistana dəniz yolunu açdı; bu yolu ilk dəfə Bartolomeo Diaz (1488) hazırlamışdı. Portuqaliya xidmətindəki dənizçi Fernan Magellanın başçılıq etdiyi ekspedisiya 1519–1522-ci illərdə Yer kürəsi ətrafında ilk dünya səyahətini başa çatdırdı (Magellan Filippin adalarında həlak oldu, gəmilər El-Kanonun başçılığı ilə geri döndü) — bununla Yerin kürə şəkilli olması praktiki sübuta yetirildi. Coğrafi kəşflərin nəticələri: yeni ticarət yollarının açılması və ticarət mərkəzinin Aralıq dənizindən Atlantik okeanına keçməsi, müstəmləkə imperiyalarının (İspaniya, Portuqaliya) yaranması, Amerikadan Avropaya çoxlu qızıl-gümüşün axını ilə baş verən «qiymət inqilabı» (inflyasiya), yerli xalqların (hindular) əsarət altına alınması və köləlik ticarəti. Alman ustası Yohan Qutenberq XV əsrin ortalarında (təxminən 1440-cı illər) hərəkətli hərflərlə kitab çapını (mətbəəni) Avropada ixtira etdi; bu, bilik və ideyaların sürətlə yayılmasına imkan verdi. 1517-ci ildə alman ilahiyyatçısı Martin Lüter katolik kilsəsinin sui-istifadələrinə, xüsusən indulgensiya (günahların bağışlanması kağızı) satışına qarşı 95 tezisini elan etdi — bununla kilsə əleyhinə islahat hərəkatı — Reformasiya başladı və nəticədə xristianlığın yeni qolu — protestantlıq (lüteranlıq, kalvinizm) yarandı; kalvinizmin banisi Jan Kalvin idi. Reformasiya katolik kilsəsinin Avropadakı mütləq nüfuzunu sarsıtdı və din müharibələrinə yol açdı; XVII əsrdə Otuzillik müharibə (1618–1648) Vestfaliya sülhü ilə başa çatdı. Bu dövrdə Avropada bütün hakimiyyəti kralın əlində cəmləşdirən idarə forması — mütləqiyyət (absolutizm) güclənirdi. İspaniya mütləqiyyətinə qarşı baş verən Niderland inqilabı (1566–1609) tarixdə ilk uğurlu burjua inqilabı sayılır və nəticədə müstəqil Hollandiya (Birləşmiş Əyalətlər) Respublikası yarandı.
Əsas terminlər
| Səyyah | Kəşf | Tarix |
|---|---|---|
| Xristofor Kolumb | Amerikaya çatdı (qərbə üzərək) | 1492 |
| Bartolomeo Diaz | Ümidburnu burnunu ilk dolandı | 1488 |
| Vasko da Qama | Hindistana dəniz yolunu açdı | 1498 |
| Fernan Magellan | İlk dünya səyahətinə başladı | 1519–1522 |
| Şəxsiyyət | Sahə / Töhfə |
|---|---|
| Martin Lüter | Reformasiya, 95 tezis (1517), lüteranlıq |
| Jan Kalvin | Kalvinizmin banisi |
| Yohan Qutenberq | Hərəkətli hərflərlə kitab çapı (mətbəə), təxminən 1440 |
| Amerigo Vespuççi | Xəritəçi; Amerika onun adı ilə adlandırıldı |
| Bartolomeo Diaz | Ümidburnu burnunu ilk dolandı (1488) |
- 1Tapşırıq: Kolumbun Amerikaya çatması, Vasko da Qamanın Hindistana çatması, Magellanın səyahətinin başlanması və Martin Lüterin 95 tezisini düzgün ardıcıllıqla düz.
- 2Tarixləri yaz: Kolumb — 1492; Vasko da Qama — 1498; Lüterin 95 tezisi — 1517; Magellanın səyahətinin başlanması — 1519.
- 3Sırala: Kiçik tarixdən böyüyə: 1492 → 1498 → 1517 → 1519.
- 4Nəticə: Düzgün ardıcıllıq: Kolumb → Vasko da Qama → 95 tezis → Magellan, yəni 1 → 2 → 4 → 3.
- 1Tapşırıq: Verilən cütlərdən hansı YANLIŞDIR: Vasko da Qama — 1492, Kolumb — 1492, Lüterin 95 tezisi — 1517, Magellanın başlanması — 1519?
- 2Hər cütü yoxla: Kolumb 1492 (doğru), Lüter 1517 (doğru), Magellan 1519 (doğru). Vasko da Qama isə Hindistana 1498-ci ildə çatdı, 1492-də deyil.
- 3Nəticə: Yanlış cüt: «Vasko da Qamanın Hindistana çatması — 1492»; düzgünü 1498-dir.
Kolumb (1492) və Vasko da Qamanı qarışdırma: Kolumb İspaniyanın xidmətində qərbə üzərək Amerikaya çatdı; Vasko da Qama isə Portuqaliyanın xidmətində Afrikanı dolanaraq 1498-ci ildə Hindistana dəniz yolunu açdı.
Ümidburnu burnunu ilk dolandıran Vasko da Qama deyil, Bartolomeo Diazdır (1488). Vasko da Qama 1498-ci ildə bu yoldan keçərək Hindistana çatdı.
«Reformasiya» kilsə islahatıdır (Martin Lüter, 1517), «kalvinizm» isə onun bir qoludur (Jan Kalvin). Bunları qarışdırma.
Amerika qitəsi Kolumbun deyil, italyan xəritəçi Amerigo Vespuççinin adı ilə adlandırılıb. Kolumb isə çatdığı torpaqları Hindistan sanmışdı.
Qaydalar
- 1Xristofor Kolumb 1492-ci ildə İspaniyanın xidmətində qərbə üzərək Amerikaya çatdı (Amerikanın kəşfi).
- 2Vasko da Qama 1498-ci ildə Afrikanı dolanaraq Hindistana dəniz yolunu açdı; Ümidburnu burnunu ilk dolandıran Bartolomeo Diaz (1488) idi.
- 3Magellanın ekspedisiyası 1519–1522-ci illərdə ilk dünya (Yer ətrafı) səyahətini başa çatdırdı və Yerin kürə formasını sübut etdi.
- 4Coğrafi kəşflərin nəticələri: ticarət mərkəzinin Atlantikə keçməsi, müstəmləkə imperiyaları, «qiymət inqilabı» (inflyasiya), köləlik ticarəti.
- 5Yohan Qutenberq XV əsrin ortalarında (təxminən 1440) Avropada hərəkətli hərflərlə kitab çapını (mətbəəni) ixtira etdi.
- 6Reformasiya 1517-ci ildə Martin Lüterin 95 tezisi ilə başladı; nəticədə protestantlıq (lüteranlıq, kalvinizm) yarandı; kalvinizmin banisi Jan Kalvindir.
- 7Reformasiya katolik kilsəsinin nüfuzunu sarsıtdı; Otuzillik müharibə (1618–1648) Vestfaliya sülhü ilə bitdi. Niderland inqilabı (1566–1609) ilk uğurlu burjua inqilabı sayılır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir