eg2t-4.4· Fəsil 4: Ümumi tarix — qədim və orta əsrlər· ~13 dəq

Qədim Misir və Mesopotamiya sivilizasiyaları

Qədim Misir: Nil vadisinin əhəmiyyəti, Köhnə, Orta və Yeni çarlıq dövrləri, fironlar (Ramzes II, Tutanxamon), piramidalar (Xeops, Xefren, Mikerin), heroqlif yazısı, Böyük Sfinks; Mesopotamiya: Şumer şəhər-dövlətləri, mixi yazı, Akkad, Babil (Hammurapi qanunları, e.ə. ~1754), Assuriya, Yeni Babil (Buxtnassar II, asma bağçalar).

Bəşər sivilizasiyasının iki ən qədim mərkəzindən biri Qədim Misirdir. Nil çayının hər il daşması Şimali Afrikada əkinçiliyin inkişafına zəmin yaratdı; tarixçi Herodot Misiri «Nilin hədiyyəsi» adlandırmışdır. Misir tarixi üç böyük dövrə bölünür: Köhnə çarlıq (e.ə. ~2686–2181) — bu dövrdə Gizədə Xeops, Xefren və Mikerin piramidaları tikildi; Orta çarlıq (e.ə. ~2055–1650) — mədəniyyətin inkişaf dövrü; Yeni çarlıq (e.ə. ~1550–1070) — e.ə. XIII əsrdə yaşamış Ramzes II ən məşhur firondur. Mesopotamiyada (Dəclə-Fərat vadisi) şumerlər mixi yazını ixtira etdi (e.ə. ~3200). Akkad dövlətindən sonra qüdrətlənən Qədim Babil hökmdarı Hammurapi e.ə. ~1754-cü ildə daş sütun üzərindəki qanunlar toplusunu — «Hammurapi qanunları»nı yaratdı: 282 maddədən ibarət bu məcəllə «göz yerinə göz» əsasında qisas prinsipi ilə tanınır. E.ə. VII əsrdə Assuriya, daha sonra isə Yeni Babil (Xaldey) dövləti yüksəldi; Buxtnassar II Qüdsü tutub İsrail tayfalarını sürgün etdi və Babilin «asma bağçaları»nı tikdirdi.

📌Nümunə

Məsələn: Gizədəki Böyük Piramida (Xeops) Qədim dünya möcüzələrinin yeddicəsindən bu günə gəlib çatan yeganə tikilidir.

Əsas terminlər

Firon — Qədim Misirin ali hökmdarı. Ən məşhurları: Köhnə çarlıq dövründə piramida sahibləri Xeops, Xefren, Mikerin; Yeni çarlıq dövründə Ramzes II və Tutanxamon.
Heroqlif yazısı — Qədim Misirin yazı növü. Deşifrəsi 1822-ci ildə, 1799-cu ildə tapılmış Rozetta daşı (üç yazı ilə eyni mətn) əsasında mümkün olmuşdur.
Mixi yazı — Mesopotamiyada şumerlərin e.ə. ~3200-cü ildə ixtira etdiyi yazı növü; yaş gil lövhə üzərində qamışdan ucu kəsilmiş yazı çubuğu ilə yazılırdı.
Hammurapi qanunları — Babil hökmdarı Hammurapinin e.ə. ~1754-cü ildə yaratdığı, 282 maddədən ibarət qanunlar toplusu. Daş sütun (bazalt) üzərinə yazılmış, «göz yerinə göz» (lex talionis) qisas prinsipinə əsaslanır.
Zikkurat — Mesopotamiyada şumerlərin tikdiyi pillə-pillə məbəd qülləsi. Misirin piramidalarından fərqli olaraq, məqbərə deyil, məbəd tikilisidir.
Böyük Sfinks — Gizədə insan başlı, şir bədənli nəhəng heykəl; Xefren piramidasının yanında yerləşir.
Misir və Mesopotamiya: müqayisə
ƏlamətMisirMesopotamiya
ÇayNilDəclə-Fərat
Yazı növüHeroqlifMixi yazı
İdarəçilikTək firon əlində mərkəzləşməŞəhər-dövlət rəqabəti (şumerlər)
NailiyyətPiramidalar, Böyük SfinksHammurapi qanunları, asma bağçalar
Misir tarixinin üç böyük dövrü
DövrTəxmini tarixƏsas əlamət
Köhnə çarlıqe.ə. ~2686–2181Piramidalar dövrü (Xeops, Xefren, Mikerin)
Orta çarlıqe.ə. ~2055–1650Mədəniyyətin inkişaf dövrü
Yeni çarlıqe.ə. ~1550–1070Ramzes II, Tutanxamon
✎Gizədəki üç piramidanı kiçikdən böyüyə sıralamaq
  1. 1Sahibləri tanı: Gizədəki üç piramida üç firona aiddir: Xeops, Xefren və Mikerin.
  2. 2Ölçüyə görə fərqləndir: Ən böyüyü Xeopsa (Böyük Piramida), ortancı Xefrenə, ən kiçiyi isə Mikerinə aiddir.
  3. 3Kiçikdən böyüyə düz: Düzgün sıra: Mikerin → Xefren → Xeops. Böyükdən kiçiyə isə tərsi: Xeops → Xefren → Mikerin.
✎Mesopotamiya dövlətlərini xronoloji sıraya düzmək
  1. 1Ən qədimi tap: Hər şey şumer şəhər-dövlətləri ilə başlayır (e.ə. ~3200 mixi yazı orada ixtira edildi).
  2. 2Ardıcıllığı qur: Sonra Akkad (Sarqon I, e.ə. ~2334), daha sonra Qədim Babil (Hammurapi, e.ə. ~1754) gəlir.
  3. 3Sonu tamamla: Tam sıra: Şumer şəhər-dövlətləri → Akkad → Qədim Babil → Assuriya → Yeni Babil. Yeni Babil e.ə. 539-da Fars şahı II Kir tərəfindən fəth edildi.
🚫Tez-tez səhv

Heroqlif Misirə, mixi yazı isə Mesopotamiyaya aiddir — bunları qarışdırma. Eyni cür piramida Misirin, zikkurat Mesopotamiyanın tikilisidir.

🚫Tez-tez səhv

Hammurapi qanunları və asma bağçalar Mesopotamiyaya, piramidalar Misirə aiddir. «Hökmdar» tipini də qarışdırma: firon Misirin, şəhər-dövlət rəqabəti şumerlərin (Mesopotamiya) əlamətidir.

⚠️Diqqət

Xeops, Xefren və Mikerin Köhnə çarlıq fironlarıdır (piramida sahibləri); Ramzes II və Tutanxamon isə Yeni çarlıq fironlarıdır. Onları eyni dövrə yazmaq tipik səhvdir.

💡Qeyd

Tarixləri ayırd et: e.ə. ~3200 — mixi yazının icadı; e.ə. ~2580 — Xeops piramidasının tikintisi; e.ə. ~1754 — Hammurapi qanunları.

Qaydalar

  1. 1Qədim Misir Nil vadisində formalaşmış; idarəçilik üç böyük dövr üzrə: Köhnə çarlıq (piramidalar dövrü), Orta çarlıq, Yeni çarlıq (Ramzes II).
  2. 2Gizədəki üç piramida Köhnə çarlıq dövründə (e.ə. ~2580–2510) tikilmişdir: Xeops (Böyük Piramida), Xefren, Mikerin.
  3. 3Mesopotamiyada mixi yazını şumerlər ixtira etmiş (e.ə. ~3200); yazılı qanunlar toplusunu Babil hökmdarı Hammurapi e.ə. ~1754-cü ildə yaratmışdır.
  4. 4Hammurapi qanunları 282 maddədən ibarətdir və qisas (lex talionis — «göz yerinə göz») prinsipinə əsaslanır.
  5. 5Yeni Babil (Xaldey) hökmdarı Buxtnassar II Qüdsü tutmuş, İsrailliləri Babilə sürgün etmiş və «asma bağçaları»nı tikdirmişdir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq