Orta əsrlər dünyası
Qərbi Avropada feodalizm və feodal pilləsi (senyor-vassal münasibətləri, kəndlilər), Frank dövləti və Karl Böyük, Bizans imperiyası (Konstantinopol, I Yustinian), İslam dininin yaranması (Məhəmməd peyğəmbər, 622-ci il hicrət) və Ərəb Xilafəti, səlib yürüşləri, orta əsr şəhərləri və ticarət, Roma kilsəsi və papalıq, İngiltərə ilə Fransa arasında Yüzillik müharibə və Böyük coğrafi kəşflər ərəfəsi.
Orta əsrlər Avropa tarixində adətən Qərbi Roma imperiyasının süqutundan (476-cı il) Böyük coğrafi kəşflərə və ya Konstantinopolun süqutuna (1453) qədərki dövrü əhatə edir. Qərbi Avropada hakim ictimai-iqtisadi quruluş feodalizm idi. Onun əsasını torpaq mülkiyyəti (feod) və feodal nərdivanı (pilləsi) təşkil edirdi: kralın altında iri feodallar (hersoqlar, qraflar), onların altında baronlar və ən aşağıda cəngavərlər (rıtsarlar) dayanırdı. Bu münasibətlər senyor (torpaq verən) ilə vassal (xidmət göstərən) arasında bağlanırdı; «mənim vassalımın vassalı mənim vassalım deyil» qaydası geniş yayılmışdı. Cəmiyyətin əsas istehsalçısı asılı kəndlilər idi; onlar feodalın torpağında işləyir, töycü (rente) ödəyirdilər. Frank dövləti orta əsrlərin ən güclü erkən dövlətlərindən idi; Mərovinqlər sülaləsindən sonra hakimiyyət Karolinqlərə keçdi və Karl Böyük 800-cü ildə Romada Papa tərəfindən imperator tac qoyuldu. Onun ölümündən sonra 843-cü il Verden müqaviləsi ilə imperiya üç hissəyə bölündü (gələcək Fransa, Almaniya və İtaliyanın əsası). Şərqi Roma imperiyası — Bizans isə paytaxtı Konstantinopol (qədim Vizantiya, indiki İstanbul) olmaqla min ildən çox yaşadı; ən qüdrətli dövrü imperator I Yustinianın (527–565) hakimiyyəti idi: «Yustinian məcəlləsi» adlanan Roma hüququ toplusu tərtib edildi və Konstantinopolda Müqəddəs Sofiya (Aya Sofya) məbədi tikildi. VII əsrdə Ərəbistan yarımadasında İslam dini yarandı. Məhəmməd peyğəmbər 610-cu ildə təbliğə başladı, 622-ci ildə Məkkədən Mədinəyə köçdü (hicrət) — bu il müsəlman (hicri) təqviminin başlanğıcı sayılır. İslam bayrağı altında yaranan Ərəb Xilafəti qısa müddətdə geniş əraziləri (Yaxın Şərq, Şimali Afrika, İspaniya) əhatə etdi; Əməvilər (paytaxt Dəməşq) və Abbasilər (paytaxt Bağdad) sülalələri Xilafətə başçılıq etdi. XI–XIII əsrlərdə Qərbi Avropa feodalları və kilsəsi «müqəddəs torpaqları» (Qüds) müsəlmanlardan almaq şüarı ilə Şərqə səlib yürüşləri təşkil etdilər; birinci səlib yürüşü 1096-cı ildə başladı və 1099-cu ildə Qüds tutuldu. Orta əsrlərdə sənətkarlığın inkişafı ilə şəhərlər çiçəkləndi, sənətkarlar sex, tacirlər gildiyalarda birləşdi, ticarət canlandı. Qərbi Avropada Roma katolik kilsəsi və onun başçısı Papa böyük dini və siyasi nüfuza malik idi. XIV–XV əsrlərdə İngiltərə ilə Fransa arasında Yüzillik müharibə (1337–1453) baş verdi; Janna d'Ark fransızları döyüşə ruhlandırdı və müharibə Fransanın qələbəsi ilə bitdi. Orta əsrlərin sonunda ticarət yollarının axtarışı Böyük coğrafi kəşflərə zəmin yaratdı.
Əsas terminlər
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| Qərbi Roma imperiyasının süqutu | 476-cı il |
| Hicrət (Məkkədən Mədinəyə köç) | 622-ci il |
| Karl Böyüyün imperator elan edilməsi | 800-cü il |
| Verden müqaviləsi (imperiyanın üç yerə bölünməsi) | 843-cü il |
| Birinci səlib yürüşünün başlanması | 1096-cı il |
| Səlibçilərin Qüdsü tutması | 1099-cu il |
| Yüzillik müharibə | 1337–1453 |
| Konstantinopolun süqutu | 1453-cü il |
| Anlayış / Hadisə | Məlumat |
|---|---|
| Feodalizm | Hakim quruluş; feodal pilləsi: kral → iri feodallar (hersoq, qraf) → baronlar → cəngavərlər. |
| Asılı kəndlilər | Cəmiyyətin əsas istehsalçısı; feodalın torpağında işləyir, töycü (rente) ödəyirdilər. |
| I Yustinian (527–565) | Bizansın ən qüdrətli hökmdarı; «Yustinian məcəlləsi» və Aya Sofya məbədi onunla bağlıdır. |
| Ərəb Xilafəti | Əməvilər — paytaxt Dəməşq; Abbasilər — paytaxt Bağdad; Yaxın Şərq, Şimali Afrika, İspaniyanı əhatə etdi. |
| Səlib yürüşləri | Məqsəd «müqəddəs torpaqlar» (Qüds) idi; 1096-da başladı, 1099-da Qüds tutuldu. |
| Yüzillik müharibə | İngiltərə ilə Fransa arasında; Fransanın qələbəsi ilə bitdi, Janna d'Ark fransızların qəhrəmanı oldu. |
- 1Hadisələr: 1) hicrət; 2) Qərbi Roma imperiyasının süqutu; 3) Karl Böyüyün imperator elan edilməsi; 4) birinci səlib yürüşü.
- 2Tarixləri yaz: Hicrət — 622; Qərbi Romanın süqutu — 476; Karl Böyük — 800; birinci səlib yürüşü — 1096.
- 3Kiçikdən böyüyə sırala: 476 → 622 → 800 → 1096, yəni 2 → 1 → 3 → 4.
- 4Nəticə: Düzgün ardıcıllıq: 2 → 1 → 3 → 4.
- 1Sual: Ərəb Xilafətində hansı sülalə hansı şəhəri paytaxt seçmişdir?
- 2Qaydanı xatırla: Əməvilər — Dəməşq; Abbasilər — Bağdad.
- 3Yoxla: «Abbasilər — Bağdad» doğrudur; «Əməvilər — Bağdad» səhvdir, çünki Əməvilərin paytaxtı Dəməşq idi.
- 4Nəticə: Doğru uyğunluq: Abbasilər — Bağdad.
1096 ilə 1099-u qarışdırma: 1096 birinci səlib yürüşünün başlanması, 1099 isə Qüdsün tutulması (yürüşün uğurla tamamlanması) tarixidir.
Sex ilə gildiyanı qarışdırma: sex sənətkarların, gildiya isə tacirlərin birliyi idi.
Əməvilərin paytaxtı Dəməşq, Abbasilərin paytaxtı Bağdad idi — «Əməvilər — Bağdad» səhv uyğunluqdur.
1204-cü ildə dördüncü səlib yürüşü zamanı Konstantinopol talan edildi, lakin Bizansın son süqutu 1453-cü ildə Osmanlı türkləri tərəfindən baş verdi — bu iki tarixi qarışdırma.
Qaydalar
- 1Qərbi Avropada hakim quruluş feodalizm idi; feodal pilləsində kral → iri feodallar → cəngavərlər; senyor torpaq verir, vassal xidmət göstərir.
- 2Frank kralı Karl Böyük 800-cü ildə Romada Papa tərəfindən imperator elan edildi; 843-cü il Verden müqaviləsi imperiyanı üç yerə böldü.
- 3Bizans (Şərqi Roma) imperiyasının paytaxtı Konstantinopol idi; ən qüdrətli hökmdarı I Yustinian (527–565) hüquq məcəlləsi və Aya Sofya ilə tanınır.
- 4İslam dini VII əsrdə Ərəbistanda yarandı; Məhəmməd peyğəmbərin 622-ci ildə Məkkədən Mədinəyə hicrəti müsəlman təqviminin başlanğıcıdır.
- 5Ərəb Xilafəti Əməvilər (paytaxt Dəməşq) və Abbasilər (paytaxt Bağdad) dövründə geniş əraziləri əhatə etdi.
- 6Səlib yürüşləri 1096-cı ildə başladı; birinci yürüşdə 1099-cu ildə Qüds tutuldu; məqsəd «müqəddəs torpaqlar» idi.
- 7İngiltərə ilə Fransa arasında Yüzillik müharibə (1337–1453) Fransanın qələbəsi ilə bitdi; Janna d'Ark fransızların qəhrəmanı oldu.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir