Antik dünya: Yunanıstan və Roma
Qədim Yunanıstan (polis dövlətləri — Afina və Sparta, Afina demokratiyası, yunan-fars müharibələri, Makedoniyalı İsgəndərin yürüşləri, ellinizm, mədəniyyət — fəlsəfə, Olimpiya oyunları); Qədim Roma (respublika və imperiya, Yuli Sezar, Oktavian Avqust, Roma hüququ, xristianlığın yaranması, imperiyanın Qərbi və Şərqi olaraq bölünməsi (395), Qərbi Roma imperiyasının süqutu (476)).
Antik dünya — Qədim Yunanıstan və Qədim Roma sivilizasiyaları Avropa mədəniyyətinin, demokratiyasının və hüququnun təməlini qoymuşdur. Qədim Yunanıstan vahid dövlət deyil, müstəqil şəhər-dövlətlərdən (polislərdən) ibarət idi; bunların ən güclüləri Afina və Sparta idi. Afina demokratiyanın beşiyi sayılır — burada xalq yığıncağı (ekklesiya) vasitəsilə vətəndaşlar idarəçilikdə bilavasitə iştirak edirdilər; Afina demokratiyası ən yüksək çiçəklənmə dövrünü e.ə. V əsrdə, Perikl dövründə yaşadı. Sparta isə hərbi-aristokratik dövlət idi. E.ə. V əsrdə yunan polisləri Əhəməni (fars) imperiyasına qarşı yunan-fars müharibələrini (e.ə. 500–449) apardı; Marafon (e.ə. 490), Termopil və Salamis (e.ə. 480) döyüşləri məşhurdur. E.ə. IV əsrdə Makedoniya yüksəldi; II Filippin oğlu Makedoniyalı İsgəndər (Aleksandr) e.ə. 334-cü ildən başlayaraq Əhəməni imperiyasını darmadağın etdi və Misirdən Hindistana qədər uzanan nəhəng imperiya yaratdı. Onun yürüşləri yunan və Şərq mədəniyyətlərinin qovuşduğu ellinizm dövrünü başlatdı. Yunan mədəniyyəti fəlsəfə (Sokrat, Platon, Aristotel), teatr, elm və e.ə. 776-cı ildən Olimpiyada keçirilən Olimpiya oyunları ilə zəngindir. Qədim Roma əvvəlcə respublika (e.ə. 509-dan), sonra imperiya idi. Respublikanı senat və konsullar idarə edirdi. Sərkərdə Yuli Sezar (Gay Yuli Sezar) hakimiyyəti ələ aldı, lakin e.ə. 44-cü ildə öldürüldü. Onun varisi Oktavian e.ə. 27-ci ildə "Avqust" titulunu alaraq ilk Roma imperatoru oldu və imperiya dövrünü başlatdı. Roma dünyaya məşhur Roma hüququnu bəxş etdi. Roma imperiyasında xristianlıq yarandı və yayıldı; 313-cü il Milan ediktilə (Konstantin) xristianlığa azadlıq verildi. 395-ci ildə imperiya Qərbi və Şərqi (Bizans) Roma imperiyasına bölündü. 476-cı ildə son Qərbi Roma imperatoru taxtdan salındı — bu, Qərbi Roma imperiyasının süqutu və qədim dövrün sonu, orta əsrlərin başlanğıcı sayılır.
Əsas terminlər
| Əlamət | Yunanıstan | Roma |
|---|---|---|
| İdarəçilik | Müstəqil polislər; Afinada demokratiya (ekklesiya) | Respublika (senat, konsullar), sonra imperiya |
| Əsas şəhər | Afina (və Sparta) | Roma |
| Töhfə | Demokratiya, fəlsəfə (Sokrat, Platon, Aristotel) | Roma hüququ və dövlət idarəçiliyi |
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| İlk Olimpiya oyunları | e.ə. 776 |
| Roma respublikasının elanı | e.ə. 509 |
| Marafon döyüşü | e.ə. 490 |
| Salamis döyüşü | e.ə. 480 |
| İsgəndərin Şərqə yürüşünün başlanması | e.ə. 334 |
| Yuli Sezarın öldürülməsi | e.ə. 44 |
| Oktavianın «Avqust» titulu alması | e.ə. 27 |
| Milan edikti | 313 |
| İmperiyanın Qərbi və Şərqi olaraq bölünməsi | 395 |
| Qərbi Roma imperiyasının süqutu | 476 |
- 11. Respublika: E.ə. 509-cu ildən Roma respublika idi; onu senat və konsullar idarə edirdi.
- 22. Sezarın hakimiyyəti: Sərkərdə Yuli Sezar hakimiyyəti ələ aldı, lakin e.ə. 44-cü ildə öldürüldü.
- 33. İmperiyanın başlanğıcı: Onun varisi Oktavian e.ə. 27-ci ildə «Avqust» titulunu alaraq ilk Roma imperatoru oldu və imperiya dövrünü başlatdı.
- 11. Polis quruluşu: Afina müstəqil bir polis (şəhər-dövlət) idi və demokratiyanın beşiyi sayılır.
- 22. Bilavasitə iştirak: Vətəndaşlar xalq yığıncağı (ekklesiya) vasitəsilə idarəçilikdə bilavasitə iştirak edirdilər.
- 33. Çiçəklənmə dövrü: Demokratiya ən yüksək çiçəklənməsini e.ə. V əsrdə, Perikl dövründə yaşadı.
Senat və konsullar Romaya, ekklesiya (xalq yığıncağı) isə qədim Yunanıstana aiddir — bunları qarışdırmayın.
Respublika ilə imperiyanı dolaşdırmayın: e.ə. 509-cu il respublikanın elanı, e.ə. 27-ci il isə Oktavianın imperator olması — yəni respublikanın sonu, imperiyanın başlanğıcıdır.
Tarixləri ayırd edin: e.ə. 490 Marafon döyüşünə, e.ə. 334 İsgəndərin yürüşünə, e.ə. 509 Roma respublikasına, e.ə. 776 isə ilk Olimpiya oyunlarına aiddir.
Milan edikti (313) xristianlığa yalnız azadlıq verdi; onu dövlət dini elan etmədi — bu, sonradan I Feodosinin 380-ci il ediktilə oldu.
Qaydalar
- 1Qədim Yunanıstan müstəqil polislərdən (şəhər-dövlətlərdən) ibarət idi; ən güclü ikisi Afina və Sparta idi. Afina demokratiyanın beşiyi sayılır.
- 2Yunan-fars müharibələri (e.ə. 500–449) yunan polisləri ilə Əhəməni (fars) imperiyası arasında baş vermişdir; Marafon (e.ə. 490) və Salamis (e.ə. 480) döyüşləri məşhurdur.
- 3Makedoniyalı İsgəndər e.ə. IV əsrdə (e.ə. 334-dən) Əhəməni imperiyasını məğlub etmiş və yürüşləri ilə ellinizm dövrünü başlatmışdır.
- 4Qədim Roma əvvəlcə respublika (e.ə. 509-dan), sonra imperiya idi; Oktavian Avqust e.ə. 27-ci ildə ilk Roma imperatoru oldu. Yuli Sezar e.ə. 44-cü ildə öldürülmüşdür.
- 5Roma imperiyası 395-ci ildə Qərbi və Şərqi (Bizans) hissələrə bölündü; Qərbi Roma imperiyası 476-cı ildə süqut etdi və bu, qədim dövrün sonu sayılır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir