eg2t-4.1· Fəsil 4: Ümumi tarix — qədim və orta əsrlər· ~18 dəq

Qədim Şərq

İlk sivilizasiyaların və yazının yaranması; Qədim Misir (Nil çayı, fironlar, piramidalar, heroqlif yazısı), Mesopotamiya (Şumer, Babil — Hammurapi qanunları, Assuriya), Qədim Hindistan (kasta sistemi, buddizm), Qədim Çin (Konfutsi, Çin səddi, kağız, barıt, kompas, kompas ixtiraları).

İnsanlıq tarixinin ilk sivilizasiyaları böyük çayların məhsuldar vadilərində yarandı. Qədim Misir Şimal-Şərqi Afrikada Nil çayının (dünyanın ən uzun çaylarından biri) boyunca formalaşdı — Nilin hər il daşması torpağı münbitləşdirir, əkinçiliyi mümkün edirdi (tarixçi Herodot Misiri «Nilin hədiyyəsi» adlandırmışdır). Misiri ilahiləşdirilmiş hökmdarlar — fironlar idarə edirdi; onlar üçün nəhəng məqbərələr — piramidalar tikilirdi (ən məşhuru Gizədəki Xeops/Böyük Piramidadır). Misirlilər heroqlif (şəkil-yazı) sistemindən istifadə edir, yazını papirus üzərində aparırdılar. Mesopotamiyada — Dəclə və Fərat çayları arasındakı bölgədə (İkiçayarası) ilk şəhər-dövlətləri qədim şumerlər qurdu; məhz şumerlər mixi (klinaşəkilli) yazını icad etdilər. Sonra bu bölgədə Babil yüksəldi: Babil hökmdarı Hammurapi (e.ə. XVIII əsr) tarixin ən qədim və ən məşhur yazılı qanunlar toplusunu — Hammurapi qanunlarını yaratdı (bu qanunlar daş sütun üzərində həkk olunmuşdu və «göz yerinə göz, diş yerinə diş» prinsipinə əsaslanırdı). Daha sonra Mesopotamiyada hərbçiliyi ilə tanınan Assuriya dövləti güclənmişdi. Qədim Hindistan İnd (Hind) və Qanq (Ganq) çayları hövzəsində formalaşdı; burada cəmiyyət dəyişməz, irsi varnalara — kastalara bölünmüşdü (brahmanlar — kahinlər, kşatrilər — döyüşçülər, vayşilər və şudralar). E.ə. VI əsrdə Hindistanda Siddhartha Qautama — Budda buddizm dininin əsasını qoydu. Qədim Çin Huanqhe (Sarı çay) və Yantszı çayları boyunca inkişaf etdi. Çin mütəfəkkiri Konfutsi (Kun-Tszı) cəmiyyət, əxlaq və idarəçilik haqqında təlim yaratdı. Şimaldan köçəri hücumlarından qorunmaq üçün çinlilər nəhəng müdafiə tikilisi — Böyük Çin səddini ucaltdılar. Qədim Çin dünya mədəniyyətinə dörd böyük ixtira bəxş etdi: kağız, barıt, kompas və mətbəə (çap). Beləliklə, Qədim Şərq sivilizasiyaları yazını, ilk qanunları, dövlətçiliyi və bir çox ixtiraları bəşəriyyətə miras qoymuşdur.

Əsas terminlər

Heroqlif — Qədim Misirlilərin şəkil əsasında qurulmuş yazı sistemi; papirus üzərində aparılırdı.
Mixi (klinaşəkilli) yazı — Şumerlərin icad etdiyi, gil lövhələr üzərində aparılan yazı növü.
Firon — Qədim Misirin ilahiləşdirilmiş hökmdarı; onlar üçün məqbərə kimi piramidalar tikilirdi.
Hammurapi qanunları — Babil hökmdarı Hammurapinin (e.ə. XVIII əsr) yaratdığı, daş sütun üzərində həkk olunmuş ən məşhur qədim yazılı qanunlar toplusu; «göz yerinə göz, diş yerinə diş» (talion) prinsipinə əsaslanırdı.
Kasta (varna) — Qədim Hindistanda cəmiyyətin bölündüyü dəyişməz, irsi ictimai təbəqələr: brahmanlar (kahinlər), kşatrilər (döyüşçülər), vayşilər və şudralar.
Dörd böyük ixtira — Qədim Çinin dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi ixtiralar: kağız, barıt, kompas və mətbəə (çap).
Qədim Şərq sivilizasiyaları
SivilizasiyaÇay / ƏraziƏsas nailiyyət
MisirNil çayıHeroqlif yazısı, piramidalar
MesopotamiyaDəclə və Fərat (İkiçayarası)Mixi yazı, Hammurapi qanunları
Hindistanİnd (Hind) və QanqKasta sistemi, buddizm
ÇinHuanqhe (Sarı çay) və YantszıBöyük Çin səddi, dörd böyük ixtira
Nailiyyətlər və ixtiralar
NailiyyətSivilizasiyaQeyd
Heroqlif yazısıMisirPapirus üzərində aparılırdı
Mixi yazıMesopotamiya (şumerlər)Gil lövhələr üzərində
Hammurapi qanunlarıBabilDaş sütun üzərində həkk olunmuşdu
BuddizmHindistanE.ə. VI əsrdə Budda əsasını qoydu
Kağız, barıt, kompas, mətbəəÇinDörd böyük ixtira
✎Misir və Mesopotamiyanın yazı baxımından müqayisəsi
  1. 1Misir: Heroqlif (şəkil-yazı) sistemindən istifadə edir, yazını papirus üzərində aparırdılar.
  2. 2Mesopotamiya: Şumerlər mixi (klinaşəkilli) yazını icad etdilər və onu gil lövhələr üzərində aparırdılar.
  3. 3Nəticə: Hər iki sivilizasiya yazını müstəqil yaratdı, lakin yazı növü və materialı fərqli idi — heroqlif/papirus, mixi/gil.
✎Hammurapi qanunlarının əhəmiyyəti
  1. 1Kim: Babil hökmdarı Hammurapi (e.ə. XVIII əsr).
  2. 2Nə: Tarixin ən qədim və ən məşhur yazılı qanunlar toplusunu yaratdı; qanunlar daş sütun üzərində həkk olunmuşdu.
  3. 3Prinsip: «Göz yerinə göz, diş yerinə diş» — cəza törədilmiş zərərə bərabər tutulurdu (talion).
  4. 4Əhəmiyyət: Yazılı qanunların və dövlətçiliyin bəşəriyyətə miras qalan ilk nümunələrindən biridir.
🚫Tez-tez səhv

Heroqlifi və mixi yazını qarışdırmayın: heroqlif Misirə (papirus), mixi yazı isə Mesopotamiya şumerlərinə (gil lövhələr) aiddir.

🚫Tez-tez səhv

Piramida və zikkuratı dolaşdırmayın: piramidalar Misirdə fironlar üçün məqbərə, zikkuratlar isə Mesopotamiyada pilləvari məbəd qüllələri idi.

🚫Tez-tez səhv

Çayları sivilizasiyaya düzgün bağlayın: Nil — Misir, Dəclə-Fərat — Mesopotamiya, İnd-Qanq — Hindistan, Huanqhe-Yantszı — Çin.

⚠️Diqqət

Hammurapi (Babil) ilə Konfutsi (Çin) və Budda (Hindistan) şəxsiyyətlərini öz ölkələri ilə uyğunlaşdırın; buddizm Hindistanda yaranmışdır, Çində yox.

Qaydalar

  1. 1Qədim Misir Nil çayı boyunca yarandı; hökmdarları firon adlanırdı, məqbərələri piramidalar idi, yazı sistemi heroqlif idi.
  2. 2Mesopotamiya (İkiçayarası) Dəclə və Fərat çayları arasındadır; ilk şəhər-dövlətlərini şumerlər qurdu, onlar mixi yazını icad etdi.
  3. 3Babil hökmdarı Hammurapi tarixin ən məşhur qədim yazılı qanunlar toplusunu yaratdı; Assuriya Mesopotamiyada güclü hərbi dövlət idi.
  4. 4Qədim Hindistanda cəmiyyət irsi kastalara (varnalara) bölünürdü; e.ə. VI əsrdə Budda buddizmin əsasını qoydu.
  5. 5Qədim Çinin mütəfəkkiri Konfutsidir; köçərilərdən qorunmaq üçün Böyük Çin səddi tikildi.
  6. 6Qədim Çinin dünya mədəniyyətinə bəxş etdiyi dörd böyük ixtira: kağız, barıt, kompas və mətbəə (çap).
  7. 7İlk sivilizasiyalar böyük çayların (Nil; Dəclə-Fərat; İnd-Qanq; Huanqhe-Yantszı) vadilərində yarandı; yazı ilk dəfə Şumerdə (mixi) və Misirdə (heroqlif) meydana gəldi.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq