Azərbaycan mədəniyyəti tarixi: XIX–XX əsr
XIX əsr maarifçilik hərəkatı (M.F.Axundzadə, A.Bakıxanov), milli mətbuat ("Əkinçi" qəzeti, 1875), teatr, Bakı neft dövründə mədəniyyət (H.Z.Tağıyev, milli teatr, qızlar məktəbi), ADR dövründə milli mədəniyyət siyasəti, sovet dövründə mədəni quruculuq və represssiyalar, müstəqillik dövründə mədəniyyət.
Azərbaycan mədəniyyəti tarixinin yeni dövrü XIX əsr maarifçilik hərəkatı ilə başlayır. Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisi kimi altı komediya yazdı və latın əlifbasına keçid ideyasını irəli sürdü; Abbasqulu ağa Bakıxanov isə «Gülüstani-İrəm» əsərini yazaraq Azərbaycan tarixşünaslığının əsasını qoydu. 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr edilmiş «Əkinçi» qəzeti Azərbaycanda ilk milli mətbu orqan idi. Neft dövründəki varlı mesenat Hacı Zeynalabdin Tağıyev Bakıda qızlar məktəbi (1901), Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyəti, teatr binasının tikilməsinə maliyyə dəstəyi verdi. ADR dövründə (1918–1920) Azərbaycan dili dövlət dili elan edildi və Bakı Dövlət Universiteti (1919) təsis olundu. Sovet dövründə 1937-ci il repressiyaları Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad kimi sənətkarları məhv etdi.
Məsələn: «Əkinçi» qəzeti 1875-ci ildə nəşrə başlamış, Azərbaycanda milli mətbuatın ilk nümunəsi olmuşdur.
Əsas terminlər
| Şəxsiyyət / Hadisə | Töhfə / Tarix |
|---|---|
| Mirzə Fətəli Axundzadə | Dramaturgiyanın banisi; altı komediya; latın əlifbası ideyası |
| Abbasqulu ağa Bakıxanov | Tarixşünaslığın əsasını qoydu; «Gülüstani-İrəm» |
| Həsən bəy Zərdabi | «Əkinçi» qəzetini nəşr etdi — 1875 |
| Hacı Zeynalabdin Tağıyev | Qızlar məktəbi (1901), teatr binası (1883), xeyriyyə |
| Bakı Dövlət Universiteti | ADR dövründə təsis edildi — 1919 |
| Üzeyir Hacıbəyov | İlk Şərq operası «Leyli və Məcnun» — 1908 |
| İlk hadisə | Tarix / Şəxs |
|---|---|
| İlk milli qəzet «Əkinçi» | 1875 — Həsən bəy Zərdabi |
| İlk peşəkar teatr tamaşası (Bakı) | 1873 |
| İlk Şərq operası «Leyli və Məcnun» | 1908 — Üzeyir Hacıbəyov |
| İlk UNESCO qeyri-maddi irsi (Muğam) | 2003 |
- 11850-ci illər: Axundzadə Azərbaycan dilində komediyalarını yazır — milli dramaturgiyanın əsası qoyulur.
- 21873: Bakıda ilk peşəkar teatr tamaşası göstərilir.
- 31875: Həsən bəy Zərdabi «Əkinçi» qəzetini nəşr edir — ilk milli mətbuat (1877-ci ildə bağlanır).
- 41883: Tağıyevin maliyyəsi ilə Bakıda teatr binası tikilir.
- 51901: Tağıyev Bakıda müsəlman qızlar üçün məktəb açır.
- 61919: ADR dövründə Bakı Dövlət Universiteti təsis edilir.
- 1Qaynaq: Neft sənayesindən qazandığı var-dövləti mədəni-sosial layihələrə yönəltdi.
- 2Təhsil: 1901-ci ildə Bakıda qızlar məktəbini açaraq müsəlman qızların müasir təhsil almasına imkan verdi.
- 3Teatr: 1883-cü ildə teatr binasının tikilişini maliyyələşdirdi; bina «Tağıyev teatrı» kimi məşhurlaşdı.
- 4Xeyriyyə: Müsəlman Xeyriyyə Cəmiyyətinə dəstək verərək mədəni quruculuğa töhfə verdi.
«Əkinçi»ni Axundzadə və ya Tağıyevlə qarışdırmayın: qəzeti Həsən bəy Zərdabi nəşr etmişdir. Axundzadə dramaturq, Tağıyev isə mesenat idi.
Bani-rolları çaşdırmayın: dramaturgiyanın banisi Axundzadə, tarixşünaslığın əsasını qoyan isə Bakıxanovdur.
Tarixləri qarışdırmayın: «Əkinçi» 1875, qızlar məktəbi 1901, teatr binası 1883, BDU isə 1919-cu ildə yaranmışdır.
Əlifba dəyişiklikləri ayrı dövrlərə aiddir: latına keçid 1929, kirilə keçid 1939, latına qayıdış isə müstəqillik dövründə — 1991-ci ildə baş vermişdir.
Qaydalar
- 1Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisidir; altı komediya yazmış və latın əlifbasına keçid ideyasını irəli sürmüşdür.
- 2«Əkinçi» qəzeti 1875-ci ildə Həsən bəy Zərdabi tərəfindən nəşr edilmiş, Azərbaycanda ilk milli qəzetdir.
- 3H.Z.Tağıyev Bakıda qızlar məktəbini (1901) açmış, teatr tikilişinə, xeyriyyə işlərinə maliyyə dəstəyi vermişdir.
- 4ADR dövründə Azərbaycan dili dövlət dili elan edilmiş, 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universiteti təsis edilmişdir.
- 51937-ci il sovet repressiyaları zamanı Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad kimi görkəmli sənətkarlar həbs edilərək məhv edilmişdir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir