Müstəqil Azərbaycan (1991-2025)
Dövlət müstəqilliyinin bərpası (18 oktyabr 1991 Konstitusiya Aktı), Birinci Qarabağ müharibəsi və Xocalı soyqırımı (26 fevral 1992), Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı (1993), 1994-cü il atəşkəsi (Bişkək protokolu) və «Əsrin müqaviləsi», 1995-ci il Konstitusiyası, İlham Əliyevin prezident seçilməsi (2003), İkinci Qarabağ müharibəsi (27 sentyabr — 10 noyabr 2020, 44 günlük), Şuşanın azad olunması (8 noyabr 2020) və üçtərəfli bəyanat, 2023-cü il antiterror tədbiri və Qarabağın tam bərpası, 2024-cü il növbədənkənar prezident seçkiləri (7 fevral 2024), Rusiya sülhməramlılarının Qarabağdan çıxarılması (2024) və Böyük Qayıdış.
1991-ci il oktyabrın 18-də Azərbaycan Respublikasının Ali Soveti «Azərbaycan Respublikasının dövlət müstəqilliyi haqqında» Konstitusiya Aktını qəbul etdi və bununla 1918–1920-ci illər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin varisi kimi Azərbaycanın dövlət müstəqilliyi bərpa olundu (müstəqillik referendumla 29 dekabr 1991-ci ildə təsdiqləndi). Müstəqilliyin ilk illəri Ermənistanın Azərbaycana hərbi təcavüzü — Birinci Qarabağ müharibəsi ilə üst-üstə düşdü. 1992-ci il fevralın 25-dən 26-na keçən gecə erməni silahlı qüvvələri 366-cı sovet motoatıcı alayının iştirakı ilə Xocalı şəhərini ələ keçirdi və dinc əhaliyə qarşı soyqırım törətdi — Xocalı soyqırımında 613 nəfər, o cümlədən 63 uşaq, 106 qadın həlak oldu. Daxili çəkişmələr və cəbhədəki məğlubiyyətlər ölkəni vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə üz-üzə qoydu; 1993-cü ildə xalqın tələbi ilə Heydər Əliyev hakimiyyətə qayıtdı (iyunda Ali Sovetin sədri, oktyabrda referendumla Prezident seçildi). 1994-cü il mayın 12-də qüvvəyə minən atəşkəs (Bişkək protokolu əsasında) Birinci Qarabağ müharibəsini dayandırdı, lakin Azərbaycan ərazisinin təxminən 20 faizi — Dağlıq Qarabağ və ətraf 7 rayon işğal altında qaldı, 1 milyondan çox azərbaycanlı qaçqın və məcburi köçkünə çevrildi. 1994-cü il sentyabrın 20-də Bakıda xarici neft şirkətləri ilə «Əsrin müqaviləsi» imzalandı və bu, Azərbaycanın neft strategiyasının əsasını qoydu. 1995-ci il noyabrın 12-də ümumxalq səsverməsi ilə müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası qəbul edildi. 2003-cü ildə İlham Əliyev Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi. 2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistanın təxribatına cavab olaraq İkinci Qarabağ müharibəsi (Vətən müharibəsi) başladı; 44 gün davam edən döyüşlərdə Azərbaycan Ordusu işğal olunmuş əraziləri azad etdi, noyabrın 8-də Şuşa şəhəri azad olundu. Noyabrın 9-dan 10-na keçən gecə imzalanan üçtərəfli bəyanat (Azərbaycan, Rusiya, Ermənistan) döyüşləri dayandırdı və Kəlbəcər, Ağdam, Laçın rayonlarının da Azərbaycana qaytarılmasını təsbit etdi. 2023-cü il sentyabrın 19–20-də keçirilən birgünlük antiterror tədbirləri nəticəsində Qarabağdakı qanunsuz erməni silahlı birləşmələri tərksilah edildi və Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünü, suverenliyini tam bərpa etdi. Ərazi bütövlüyünün tam bərpasından sonra ölkə yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoydu. 2024-cü il fevralın 7-də keçirilən növbədənkənar prezident seçkilərində İlham Əliyev yenidən — beşinci dəfə — Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi; bu, ilk dəfə idi ki, seçkilər ölkənin bütün ərazisində, o cümlədən işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda keçirildi. 2024-cü ildə üçtərəfli bəyanata əsasən Qarabağda yerləşdirilmiş Rusiya sülhməramlı kontingenti Azərbaycandan tamamilə çıxarıldı (çıxarılma aprelin 17-də başlayıb iyunun 12-də başa çatdı). Azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa-quruculuq işləri aparılır və məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qaytarılması — «Böyük Qayıdış» proqramı həyata keçirilir; ilk sakinlər Zəngilan rayonunun Ağalı kəndinə, Füzuli, Laçın, Şuşa və digər yaşayış məntəqələrinə köçürülüb.
Əsas terminlər
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| Müstəqilliyin Konstitusiya Aktı ilə bərpası | 18 oktyabr 1991 |
| Müstəqillik referendumu | 29 dekabr 1991 |
| Xocalı soyqırımı | 26 fevral 1992 |
| Bişkək protokolu əsasında atəşkəs | 12 may 1994 |
| «Əsrin müqaviləsi»nin imzalanması | 20 sentyabr 1994 |
| İlk müstəqil Konstitusiyanın qəbulu | 12 noyabr 1995 |
| Şuşanın azad olunması | 8 noyabr 2020 |
| Üçtərəfli bəyanat | 10 noyabr 2020 |
| Antiterror tədbirləri (suverenliyin tam bərpası) | 19–20 sentyabr 2023 |
| Növbədənkənar prezident seçkiləri | 7 fevral 2024 |
| Rusiya sülhməramlılarının çıxarılmasının başa çatması | 12 iyun 2024 |
| Fakt | Göstərici |
|---|---|
| Xocalı soyqırımında həlak olanlar | 613 nəfər (63 uşaq, 106 qadın) |
| Xocalıda iştirak edən sovet hərbi birliyi | 366-cı motoatıcı alay |
| İşğal altında qalan ərazi (1994-dən sonra) | Dağlıq Qarabağ və ətraf 7 rayon, təxminən 20% |
| Qaçqın və məcburi köçkünlər | 1 milyondan çox |
| İkinci Qarabağ (Vətən) müharibəsinin müddəti | 44 gün (27 sentyabr — 10 noyabr 2020) |
| İlham Əliyevin Prezident seçilməsi | 2003-cü il |
- 1Konstitusiya Aktı: 1991-ci il oktyabrın 18-də Ali Sovet «dövlət müstəqilliyi haqqında» Konstitusiya Aktını qəbul etdi və müstəqillik bərpa olundu.
- 2Tarixi varislik: Bu akt Azərbaycanı 1918–1920-ci illər Xalq Cümhuriyyətinin varisi kimi təsbit etdi.
- 3Referendum: Müstəqillik 29 dekabr 1991-ci il ümumxalq referendumu ilə təsdiqləndi.
- 1Vətən müharibəsi: 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan 44 günlük müharibədə Azərbaycan Ordusu işğal olunmuş əraziləri azad etdi.
- 2Şuşanın azad olunması: Noyabrın 8-də strateji və simvolik əhəmiyyətli Şuşa şəhəri azad edildi.
- 3Üçtərəfli bəyanat: Noyabrın 10-da Azərbaycan, Rusiya və Ermənistan arasında imzalanan bəyanat döyüşləri dayandırdı; Kəlbəcər, Ağdam və Laçın Azərbaycana qaytarıldı.
- 4Antiterror tədbiri: 2023-cü il sentyabrın 19–20-də Azərbaycan Qarabağda suverenliyini tam bərpa etdi.
- 1Tam suverenlik: 2023-cü il sentyabrın 19–20-də antiterror tədbirləri ilə Azərbaycan Qarabağda suverenliyini tam bərpa etdi.
- 22024 seçkiləri: 2024-cü il fevralın 7-də növbədənkənar prezident seçkiləri ilk dəfə bütün ölkə ərazisində keçirildi; İlham Əliyev yenidən Prezident seçildi.
- 3Sülhməramlıların çıxarılması: 2024-cü ildə Rusiya sülhməramlı kontingenti Qarabağdan tamamilə çıxarıldı.
- 4Böyük Qayıdış: Azad edilmiş ərazilərdə bərpa-quruculuq işləri aparılır və məcburi köçkünlər doğma yurdlarına qaytarılır.
18 oktyabr 1991 — Konstitusiya Aktının qəbul tarixidir; müstəqillik referendumu isə 29 dekabr 1991-ci ildə keçirilib. Bu iki tarixi qarışdırma.
«Əsrin müqaviləsi» (20 sentyabr 1994) neft sazişidir və Bakıda imzalanıb; Bişkək protokolu (12 may 1994) isə atəşkəsdir. Atəşkəs «Əsrin müqaviləsi»ndən əvvəl qüvvəyə minib.
İlk müstəqil Konstitusiya 12 noyabr 1995-ci ildə qəbul edilib; o, müstəqilliyi təsdiqləyən sənəd deyil — müstəqillik artıq 1991-ci il referendumu ilə təsdiqlənmişdi.
Heydər Əliyev 1993-cü ildə birbaşa Prezident seçilmədi: əvvəlcə iyunda Ali Sovetin sədri, sonra oktyabrda Prezident oldu.
Qaydalar
- 1Azərbaycan dövlət müstəqilliyini 1991-ci il oktyabrın 18-də Konstitusiya Aktı ilə bərpa etdi; müstəqillik 29 dekabr 1991 referendumu ilə təsdiqləndi.
- 2Xocalı soyqırımı 1992-ci il fevralın 26-da törədildi; 613 dinc sakin həlak oldu — bu, Birinci Qarabağ müharibəsinin ən faciəli hadisəsidir.
- 3Heydər Əliyev 1993-cü ildə hakimiyyətə qayıtdı (oktyabrda Prezident seçildi); 1994-cü il mayın 12-də Bişkək protokolu əsasında atəşkəs əldə olundu.
- 4«Əsrin müqaviləsi» 1994-cü il sentyabrın 20-də imzalandı; müstəqil Azərbaycanın ilk Konstitusiyası 1995-ci il noyabrın 12-də qəbul edildi.
- 5İlham Əliyev 2003-cü ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçildi.
- 6İkinci (44 günlük) Qarabağ müharibəsi 2020-ci il sentyabrın 27-də başladı, noyabrın 10-da başa çatdı; Şuşa noyabrın 8-də azad edildi.
- 72020-ci il noyabrın 10-da üçtərəfli bəyanat imzalandı; 2023-cü il sentyabrın 19–20-də antiterror tədbiri ilə Qarabağda Azərbaycanın suverenliyi tam bərpa olundu.
- 82024-cü il fevralın 7-də növbədənkənar prezident seçkilərində İlham Əliyev yenidən Prezident seçildi; seçkilər ilk dəfə bütün ölkə ərazisində, o cümlədən azad olunmuş Qarabağda keçirildi.
- 92024-cü ildə Rusiya sülhməramlı kontingenti Qarabağdan tamamilə çıxarıldı (aprel–iyun 2024).
- 10«Böyük Qayıdış» proqramı çərçivəsində məcburi köçkünlər azad edilmiş ərazilərə (Ağalı, Füzuli, Laçın, Şuşa və s.) qaytarılır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir