Sovet Azərbaycanı (1920-1991)
28 aprel 1920 sovet işğalı və Azərbaycan SSR-in qurulması, 1920-30-cu illərdə kollektivləşmə, sənayeləşmə və 1937-ci il repressiyaları, II Dünya müharibəsində Azərbaycan və Bakı nefti, Həzi Aslanov, müharibədən sonrakı dövr, 1969-cu ildə Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişi və respublikanın inkişafı, 1980-ci illərin sonu, Qarabağ münaqişəsinin başlanması və 20 Yanvar 1990 faciəsi.
1920-ci il aprelin 27-də XI Qırmızı Ordunun zirehli qatarları Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin (AXC) sərhədini keçdi və aprelin 28-də Bakı işğal olundu — bununla AXC-nin (1918–1920) cəmi 23 aylıq müstəqilliyi sona çatdı və Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası (Azərbaycan SSR) elan edildi. Hakimiyyət Müvəqqəti İnqilab Komitəsinə (sədr Nəriman Nərimanov) keçdi. 1922-ci ildə Azərbaycan əvvəlcə Zaqafqaziya Sovet Federativ Sosialist Respublikası (ZSFSR) tərkibində, sonra SSRİ-nin (30 dekabr 1922) tərkibinə daxil oldu; 1936-cı il SSRİ Konstitusiyası ilə ZSFSR ləğv edildi və Azərbaycan SSR bilavasitə ittifaq respublikasına çevrildi. 1920–30-cu illərdə kənd təsərrüfatında kollektivləşmə (kolxozlaşma) və ölkədə sənayeləşmə (industrlaşma) həyata keçirildi; bu dövr eyni zamanda kütləvi siyasi repressiyalarla, xüsusən 1937-ci ilin qırğınları ilə yadda qaldı — Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad, Salman Mümtaz kimi ziyalılar həbs olunaraq məhv edildi. İkinci Dünya müharibəsində (SSRİ üçün 1941–1945, Böyük Vətən müharibəsi) Azərbaycan strateji əhəmiyyət daşıdı: Bakı nefti Sovet ordusunun yanacaq ehtiyatının böyük hissəsini təmin edirdi (müharibənin ilk illərində SSRİ neftinin təxminən 70 faizi Bakıda hasil olunurdu) və məhz bu neft uğrunda alman ordusu Qafqaza yürüş etdi. Cəbhəyə 600 mindən çox azərbaycanlı getdi, onlardan təxminən yarısı geri qayıtmadı; tank qoşunları generalı Həzi Aslanov iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görüldü. 1969-cu il iyulun 14-də Heydər Əliyev Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi seçildi — onun birinci rəhbərliyi dövründə (1969–1982) respublikada sənaye, kənd təsərrüfatı, elm və mədəniyyət sürətlə inkişaf etdi. 1980-ci illərin sonunda — SSRİ-də «yenidənqurma» (perestroyka) illərində Ermənistanın iddiaları nəticəsində Dağlıq Qarabağ münaqişəsi başladı (1988). Münaqişənin kəskinləşdiyi, ölkədə sovet hakimiyyətinin böhran keçirdiyi şəraitdə 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet ordusu Bakıya yeridildi və dinc əhaliyə qarşı qətliam törədildi — 20 Yanvar (Qara Yanvar) faciəsində yüzlərlə adam həlak oldu. Bu hadisələr Azərbaycanın müstəqilliyə doğru hərəkatını sürətləndirdi; Azərbaycan SSR 1991-ci ildə öz dövlət müstəqilliyini bərpa etdi.
Əsas terminlər
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| AXC-nin süqutu və Azərbaycan SSR-in elanı | 28 aprel 1920 |
| Azərbaycanın SSRİ tərkibinə daxil olması (ZSFSR vasitəsilə) | 1922 |
| 1937-ci il repressiyaları («Böyük terror») | 1937 |
| Heydər Əliyevin AzKP MK birinci katibi seçilməsi | 1969 |
| Dağlıq Qarabağ münaqişəsinin başlanması | 1988 |
| 20 Yanvar (Qara Yanvar) faciəsi | 20 yanvar 1990 |
| Dövr | Əsas faktlar |
|---|---|
| 1920-ci illər | Sovet işğalı, Azərbaycan SSR-in elanı, Nəriman Nərimanov, ZSFSR-ə daxilolma |
| 1920–30-cu illər | Kollektivləşmə, sənayeləşmə və 1937-ci il kütləvi repressiyaları |
| 1941–1945 | Bakı nefti SSRİ üçün strateji yanacaq mənbəyi; Həzi Aslanov — iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı |
| 1969–1982 | Heydər Əliyevin birinci rəhbərliyi; sənaye, kənd təsərrüfatı, elm və mədəniyyətin inkişafı |
| 1980-ci illərin sonu | Yenidənqurma (perestroyka), Qarabağ münaqişəsi (1988), 20 Yanvar faciəsi |
- 1İşğal və qurum (1920): Aprelin 28-də XI Qırmızı Ordu Bakını işğal etdi, Azərbaycan SSR elan olundu; hakimiyyət Nəriman Nərimanovun sədrlik etdiyi Müvəqqəti İnqilab Komitəsinə keçdi.
- 2İttifaqa daxilolma (1922, 1936): Azərbaycan əvvəlcə ZSFSR tərkibində SSRİ-yə daxil oldu; 1936-cı il Konstitusiyası ilə ZSFSR ləğv edildi və respublika bilavasitə ittifaq respublikasına çevrildi.
- 3Kollektivləşmə, sənayeləşmə, repressiyalar (1920–30-cu illər): Kənddə kollektivləşmə, ölkədə sənayeləşmə həyata keçirildi; 1937-ci ildə ziyalılar — Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad — repressiyaya məruz qaldı.
- 4Müharibə və inkişaf (1941–1945, 1969–1982): Müharibədə Bakı nefti strateji rol oynadı, Həzi Aslanov şöhrət qazandı; 1969-cu ildən Heydər Əliyevin rəhbərliyi dövründə respublika hərtərəfli inkişaf etdi.
- 5Böhran və müstəqilliyə doğru (1980-ci illərin sonu): Yenidənqurma illərində Qarabağ münaqişəsi başladı (1988), 20 Yanvar 1990 faciəsi baş verdi və Azərbaycan 1991-ci ildə müstəqilliyini bərpa etdi.
- 1Kontekst: 1980-ci illərin sonunda yenidənqurma şəraitində Ermənistanın iddiaları nəticəsində 1988-ci ildə Dağlıq Qarabağ münaqişəsi başladı.
- 2Böhran: Münaqişənin kəskinləşdiyi, ölkədə sovet hakimiyyətinin böhran keçirdiyi bir şəraitdə milli azadlıq hərəkatı gücləndi.
- 3Qətliam: 1990-cı il yanvarın 19-dan 20-nə keçən gecə sovet ordusu Bakıya yeridildi və dinc əhaliyə qarşı qətliam törətdi; yüzlərlə adam həlak oldu.
- 4Nəticə: Faciə xalqın müstəqillik uğrunda mübarizəsini gücləndirdi və Azərbaycanın müstəqilliyə doğru hərəkatını sürətləndirdi.
Azərbaycan 1922-ci ildə SSRİ-yə birbaşa deyil, əvvəlcə Zaqafqaziya Federasiyası (ZSFSR) tərkibində daxil olmuşdu; RSFSR Rusiyanın öz sovet dövləti idi və Azərbaycan onun tərkibinə daxil deyildi.
20 Yanvar 1990 faciəsini sovet ordusu törətdi — Ermənistan birləşmələri və ya polis dəstələri yox; 1990-cı ildə Azərbaycanın milli ordusu hələ formalaşmamışdı.
Mikayıl Müşfiq memar, bəstəkar və ya rəssam deyil, lirik poeziya sahəsində çalışan şair idi; o, 1937-ci il repressiyalarının qurbanı oldu.
Hadisələrin sırasını qarışdırma: ZSFSR-in yaradılması (1922) ən əvvəl, sonra 1937-ci il repressiyaları, Heydər Əliyevin hakimiyyətə gəlişi (1969), Qarabağ münaqişəsi (1988) və 20 Yanvar (1990) gəlir.
Qaydalar
- 1AXC 1920-ci il aprelin 28-də XI Qırmızı Ordu tərəfindən işğal olundu; həmin gün Azərbaycan SSR elan edildi (AXC 1918–1920, 23 ay yaşadı).
- 21920-ci il sovet hakimiyyətinin ilk başçısı (Müvəqqəti İnqilab Komitəsinin sədri) Nəriman Nərimanov idi.
- 3Azərbaycan 1922-ci ildə əvvəlcə ZSFSR, sonra SSRİ tərkibinə daxil oldu; 1936-cı il Konstitusiyası ilə bilavasitə ittifaq respublikasına çevrildi.
- 41920–30-cu illərin əsas iqtisadi-siyasi xətti: kollektivləşmə, sənayeləşmə və 1937-ci il kütləvi repressiyaları (Hüseyn Cavid, Mikayıl Müşfiq, Əhməd Cavad).
- 5II Dünya müharibəsində Bakı nefti SSRİ üçün strateji yanacaq mənbəyi idi; iki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı Həzi Aslanov tank generalı kimi şöhrət qazandı.
- 6Heydər Əliyev 1969-cu il iyulun 14-də Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi seçildi və respublikanın hərtərəfli inkişafına başçılıq etdi (1969–1982).
- 7Dağlıq Qarabağ münaqişəsi 1988-ci ildə başladı; 1990-cı il yanvarın 20-də sovet ordusu Bakıda 20 Yanvar (Qara Yanvar) faciəsini törətdi.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir