XX əsrin əvvəli və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti

XX əsrin əvvəlində Azərbaycan Rusiya imperiyasının tərkibində idi və Bakı dünyanın ən böyük neft mərkəzlərindən birinə çevrilmişdi; neft sənayesinin sürətli inkişafı milli burjuaziyanın (H.Z.Tağıyev kimi sahibkarların) güclənməsi ilə yanaşı, çoxmillətli fəhlə hərəkatının də yüksəlişinə səbəb oldu. 1905–1907-ci illər Rusiya inqilabı dövründə Bakıda tətillər güclənmiş, 1904-cü ildə fəhlələrlə neft sahibkarları arasında Rusiyada ilk kollektiv müqavilə ("neft konstitusiyası") bağlanmışdı; eyni dövrdə imperiyanın "parçala və hökm sür" siyasəti nəticəsində 1905–1906-cı illərdə erməni-müsəlman qarşıdurmaları baş verdi. I Dünya müharibəsi (1914–1918) və 1917-ci il Rusiya inqilablarından sonra Cənubi Qafqazda hakimiyyət boşluğu yarandı. 1918-ci ilin mart ayında Bakı Soveti və daşnak silahlı dəstələri Bakıda və ətraf bölgələrdə on minlərlə dinc azərbaycanlının qətlə yetirildiyi mart soyqırımını törətdilər. 1918-ci il mayın 28-də Tiflisdə Azərbaycan Milli Şurası Azərbaycanın İstiqlal Bəyannaməsini qəbul etdi və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (Azərbaycan Demokratik Respublikası) elan olundu — bu, müsəlman Şərqində ilk parlamentli demokratik respublika idi. Milli Şuranın sədri Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, ilk Nazirlər Şurasının (hökumətin) sədri isə Fətəli Xan Xoyski oldu. ADR qısa müddətdə (23 ay) önəmli işlər gördü: Azərbaycan dili dövlət dili elan edildi, üçrəngli (mavi-qırmızı-yaşıl, aypara və səkkizguşəli ulduzlu) bayraq qəbul olundu, qadınlara kişilərlə bərabər seçki hüququ verildi (Şərqdə ilk), 1918-ci il sentyabrın 15-də Bakı azad edildi və paytaxt Gəncədən Bakıya köçürüldü, 1918-ci il dekabrın 7-də parlament fəaliyyətə başladı, 1919-cu il sentyabrın 1-də Bakı Dövlət Universiteti təsis edildi. 1920-ci il aprelin 28-də XI Qırmızı Ordunun Azərbaycana daxil olması ilə ADR süqut etdi və Azərbaycanda sovet hakimiyyəti quruldu.