XIX əsr: Rusiya işğalı və müstəmləkə dövrü
Rusiya-İran müharibələri, Gülüstan (1813) və Türkmənçay (1828) müqavilələri, Azərbaycanın iki yerə bölünməsi, çar müstəmləkə idarəsi, kəndli islahatları, Bakı neft sənayesi və XIX əsr maarifçiliyi
XIX əsrin əvvəllərində Azərbaycan torpaqları Rusiya imperiyası ilə Qacarlar İranı arasında hərbi mübarizə meydanına çevrildi. Birinci Rusiya-İran müharibəsi (1804-1813) Rusiyanın qələbəsi ilə başa çatdı və 1813-cü il oktyabrın 12-də Gülüstan müqaviləsi imzalandı; bu müqavilə ilə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları istisna olmaqla Şimali Azərbaycan xanlıqları Rusiyaya birləşdirildi. İkinci Rusiya-İran müharibəsi (1826-1828) də Rusiyanın qələbəsi ilə nəticələndi və 1828-ci il fevralın 10-da Türkmənçay müqaviləsi imzalandı. Türkmənçay müqaviləsinə görə İrəvan və Naxçıvan xanlıqları da Rusiyaya keçdi, Araz çayı iki dövlət arasında sərhəd elan edildi və beləliklə Azərbaycan ikiyə — Şimali (Rusiya) və Cənubi (İran) hissələrə bölündü. Müqavilədən sonra çar Rusiyası müstəmləkə idarəçiliyini bərqərar etdi: xanlıqlar ləğv olunaraq əyalət-quberniya sisteminə keçildi, 1840-cı il inzibati islahatı həyata keçirildi. 1870-ci il kəndli islahatı ilə təhkimçilik münasibətlərinə son qoyuldu. Əsrin ikinci yarısında Bakıda neft sənayesi sürətlə inkişaf etdi: 1872-ci ildə iltizam sistemi ləğv olunub neft sahələri hərracla satışa çıxarıldı, sənaye kapitalizmi formalaşdı və Bakı dünyanın aparıcı neft mərkəzlərindən birinə çevrildi. Bu dövrdə maarifçilik hərəkatı güclendi; Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının və realist ədəbiyyatın banisi kimi tanındı, Abbasqulu ağa Bakıxanov, Mirzə Kazım bəy kimi maarifçilər elm və mədəniyyətin inkişafına töhfə verdilər.
Əsas terminlər
| Hadisə / Müqavilə | Tarix | Nəticə |
|---|---|---|
| Birinci Rusiya-İran müharibəsi | 1804-1813 | Rusiyanın qələbəsi; Gülüstan müqaviləsi ilə yekunlaşdı |
| Gülüstan müqaviləsi | 1813 | İrəvan və Naxçıvan istisna olmaqla Şimali Azərbaycan xanlıqları Rusiyaya birləşdirildi |
| İkinci Rusiya-İran müharibəsi | 1826-1828 | Rusiyanın qələbəsi; Türkmənçay müqaviləsi ilə yekunlaşdı |
| Türkmənçay müqaviləsi | 1828 | İrəvan və Naxçıvan da Rusiyaya keçdi; Araz çayı sərhəd oldu, Azərbaycan ikiyə bölündü |
| Hadisə | Tarix | Mahiyyəti |
|---|---|---|
| İnzibati islahat | 1840 | Xanlıqlar ləğv edilib əyalət-quberniya idarəçiliyinə keçildi |
| Kəndli islahatı | 1870 | Təhkimçilik münasibətlərinə son qoyuldu |
| Neft iltizamının ləğvi | 1872 | Neft sahələri hərracla satışa çıxarıldı; Bakı neft sənayesi sürətlə inkişaf etdi |
- 1Hansı müharibəni bitirdi: Gülüstan (1813) — birinci müharibəni (1804-1813); Türkmənçay (1828) — ikinci müharibəni (1826-1828).
- 2İrəvan və Naxçıvan: Gülüstana görə bu iki xanlıq İrana qaldı; Türkmənçaya görə onlar da Rusiyaya keçdi.
- 3Sərhəd və bölünmə: Türkmənçay müqaviləsi ilə Araz çayı sərhəd oldu və Azərbaycan Şimal (Rusiya) və Cənub (İran) olmaqla ikiyə bölündü.
- 4Ortaq nəticə: Hər iki müqavilə Şimali Azərbaycan torpaqlarının mərhələ-mərhələ Rusiya işğalı altına düşməsi ilə nəticələndi.
- 1İdarəçilik dəyişikliyi: 1840-cı il inzibati islahatı ilə xanlıqlar ləğv olunub quberniya-əyalət sisteminə keçildi.
- 2Azad əmək bazarı: 1870-ci il kəndli islahatı təhkimçiliyə son qoyaraq azad əmək bazarını genişləndirdi.
- 3Sənaye partlayışı: 1872-ci ildə neft iltizamının ləğvi ilə neft sahələri özəl sahibkarlara keçdi, sənaye kapitalı axdı və hasilat sürətlə artdı.
- 4Yekun: Muzdlu fəhlə sinfi yarandı, Bakı dünyanın aparıcı neft mərkəzlərindən birinə çevrildi və kapitalist münasibətləri formalaşdı.
Tarixləri qarışdırmayın: Gülüstan = 1813 (birinci müharibə, 1804-1813), Türkmənçay = 1828 (ikinci müharibə, 1826-1828). Klassik tələ məhz bu iki müqavilənin il və müharibələrini yerini dəyişməkdir.
İrəvan və Naxçıvan xanlıqları Gülüstanla DEYİL, Türkmənçayla Rusiyaya keçdi — çünki Gülüstan bağlananda bu xanlıqlar hələ işğal olunmamışdı, yalnız ikinci müharibədə (1826-1828) ələ keçirildi.
Azərbaycanı ikiyə bölən və Araz çayını sərhəd edən müqavilə Türkmənçaydır (1828), Gülüstan deyil. «Bölünmə + Araz sərhədi» dedikdə cavab həmişə Türkmənçaydır.
Müstəmləkə dövrünün tarixlərini ayırd edin: 1840 — inzibati islahat (xanlıqların ləğvi), 1870 — kəndli islahatı (təhkimçiliyə son), 1872 — neft iltizamının ləğvi. Xronoloji ardıcıllıq: 1840 → 1870 → 1872.
Qaydalar
- 1Birinci Rusiya-İran müharibəsi (1804-1813) Gülüstan müqaviləsi (1813) ilə, ikinci Rusiya-İran müharibəsi (1826-1828) Türkmənçay müqaviləsi (1828) ilə başa çatdı.
- 2Gülüstan müqaviləsində İrəvan və Naxçıvan xanlıqları İrana qaldı; Türkmənçay müqaviləsi ilə həmin xanlıqlar da Rusiyaya keçdi.
- 3Türkmənçay müqaviləsi ilə Araz çayı Rusiya və İran arasında sərhəd oldu və Azərbaycan Şimal (Rusiya) və Cənub (İran) olmaqla ikiyə bölündü.
- 41870-ci il kəndli islahatı təhkimçiliyə son qoydu; 1872-ci il neft iltizamının ləğvi Bakı neft sənayesinin sürətli inkişafına yol açdı.
- 5Mirzə Fətəli Axundzadə Azərbaycan dramaturgiyasının banisi və materialist-maarifçi mütəfəkkir kimi XIX əsr mədəniyyətinin görkəmli simasıdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir