Səfəvi dövləti: quruluşu, inkişafı və tənəzzülü
Səfəvi dövlətinin dövlət quruluşu, şiəliyin dövlət dini kimi möhkəmlənməsi, I Şah Abbasın islahatları (hərbi, inzibati, iqtisadi), paytaxtın İsfahana köçürülməsi (1598), Osmanlı-Səfəvi münaqişəsi (Çaldıran 1514, Amasiya müqaviləsi 1555), Səfəvi dövrü mədəniyyəti, dövlətin tənəzzülü və süqutu.
Səfəvilər dövləti (1501–1736) Azərbaycan tarixinin ən uzunömürlü dövlətlərindən biri olub. Dövlət strukturu baxımından Səfəvilər özünü həm dini (şiə imamının varisi), həm də siyasi lider kimi təqdim edirdi; şiəlik 1501-ci ildən etibarən dövlət dini elan olundu. I Şah Abbas (1587–1629) dövlət islahatlarını dərindən həyata keçirdi: qızılbaş tayfalarına əsaslanan köhnə ordunu ləğv edib muzdlu daimi ordu (qullar, tüfəngçilər, topçular) qurdu; ölkəni daha səmərəli idarə etmək üçün xassə əyalətlərinin sayını artırdı; 1598-ci ildə paytaxtı strateji cəhətdən daha əlverişli olan İsfahana köçürdü. Osmanlı-Səfəvi münasibətlərini Çaldıran döyüşü (1514) və 1555-ci il Amasiya sülh müqaviləsi müəyyən etdi — bu müqavilə ilə Cənubi Azərbaycan Səfəvilərə, Şimali Azərbaycan isə mübahisəli qaldı. Dövlətin süqutunu 1736-cı ildə Nadir Əfşar Muğan qurultayında rəsmən elan etdi.
Məsələn: 1555-ci il Amasiya müqaviləsi Osmanlı-Səfəvi müharibələrini müvəqqəti dayandıran ilk rəsmi sülh sənədidir.
Əsas terminlər
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| Səfəvilər dövlətinin yaranması (şiəlik dövlət dini) | 1501 |
| Çaldıran döyüşü | 1514 |
| Amasiya sülh müqaviləsi | 1555 |
| I Şah Abbasın taxta çıxması | 1587 |
| Paytaxtın İsfahana köçürülməsi | 1598 |
| Muğan qurultayı — Səfəvilərin süqutu | 1736 |
| Hökmdar | Dövr / Əsas işləri |
|---|---|
| I Şah İsmayıl | Banisi; paytaxt Təbriz; şiəliyi dövlət dini elan etdi; Çaldıranda (1514) məğlub oldu |
| I Şah Abbas | 1587–1629; muzdlu daimi ordu, xassə əyalətlərinin artırılması, ipək ticarəti, paytaxt İsfahana (1598) |
- 1Yaranma (1501): I Şah İsmayıl dövləti qurdu, paytaxt Təbriz oldu, şiəlik dövlət dini elan edildi.
- 2Osmanlı ilə münaqişə: Çaldıran döyüşü (1514) və 1555-ci il Amasiya müqaviləsi münasibətləri müəyyən etdi; Cənubi Azərbaycan Səfəvilərə aid oldu.
- 3İslahatlar dövrü: I Şah Abbas (1587–1629) qızılbaş ordusunu ləğv edib muzdlu daimi ordu qurdu, xassə əyalətlərini artırdı, ipək ticarətini gücləndirdi.
- 4Yüksəliş zirvəsi (1598): Paytaxt strateji cəhətdən əlverişli İsfahana köçürüldü; İsfahan memarlığı (Şah məscidi, Şeyx Lütfullah məscidi) çiçəkləndi.
- 1Zəif şahlar: I Şah Abbasdan sonra gəlmiş zəif şahlar qızılbaş tayfa başçıları üzərindəki nəzarəti itirdi.
- 2Faktiki süqut (1722): Əfqan (qılzay) qoşunları İsfahanı tutub Sultan Hüseyni devirdi — bu Səfəvilərin faktiki süqutu sayılır.
- 3Xarici təzyiq: Qızılbaş anarxiyası, əfqan istilaları və xarici dövlətlərin (Osmanlı, Rusiya) təzyiqi dövləti zəiflətdi.
- 4Rəsmi süqut (1736): Nadir Əfşar Muğan qurultayında özünü şah elan etdi; Səfəvilərin süqutu rəsmiləşdi, Əfşarlar imperiyası formalaşdı.
1501, 1514, 1555 və 1598 tarixlərini qarışdırma: 1501 — dövlətin yaranması, 1514 — Çaldıran döyüşü, 1555 — Amasiya müqaviləsi, 1598 — paytaxtın İsfahana köçürülməsi.
I Şah İsmayıl banidir (paytaxt Təbriz), I Şah Abbas isə 1587–1629-cu illərdə hakimiyyətdə olan islahatçıdır — onları və işlərini bir-birinə qarışdırma.
I Şah İsmayıl Çaldıranda (1514) ölməmişdir — o, 1524-cü ildə vəfat etmişdir; Çaldıran ciddi məğlubiyyət olsa da, dövlət davam etmişdir.
Çaldıranda Səfəvilər məğlub oldu, Osmanlı qalib gəldi. Amasiya müqaviləsi (1555) Çaldırandan (1514) sonra — 41 il sonra imzalanmışdır, əvvəl deyil.
Qaydalar
- 1Səfəvilər dövləti 1501-ci ildə I Şah İsmayıl tərəfindən yaradılmış, şiəlik həmin tarixdən dövlət dini elan edilmişdir.
- 2I Şah Abbas (1587–1629) qızılbaş tayfa ordusunu ləğv edib muzdlu daimi ordu qurmuş, 1598-ci ildə paytaxtı Təbrizdən İsfahana köçürmüşdür.
- 3Çaldıran döyüşü 1514-cü ildə baş vermiş; I Şah İsmayıl Osmanlı sultanı I Səlimə məğlub olmuşdur.
- 41555-ci il Amasiya sülh müqaviləsi Osmanlı ilə Səfəvilər arasında bağlanmış ilk rəsmi sülh sənədidir.
- 5Səfəvi dövlətinin süqutunu 1736-cı ildə Nadir Əfşar Muğan qurultayında özünü şah elan etməklə rəsmiləşdirdi.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir