XVII-XVIII əsrlər: tənəzzül və xanlıqlar
Səfəvi dövlətinin zəifləməsi, Osmanlı-Səfəvi müharibələri, XVIII əsrin əvvəlindəki üsyanlar, Nadir şah Əfşar və imperiyası, 1747-ci ildən sonra Azərbaycan xanlıqlarının yaranması və onlar arasındakı münasibətlər.
XVII əsrin sonu — XVIII əsrin əvvəllərində Səfəvi dövləti dərin daxili böhran içində idi. Mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, ağır vergilər və feodal özbaşınalığı kütləvi narazılığa səbəb oldu. 1720-ci illərdə Şirvanda Hacı Davudun başçılığı ilə üsyan baş verdi və 1721-ci ildə Şamaxı ələ keçirildi. 1722-ci ildə əfqan (qılzay) qoşunları İsfahanı tutaraq Sultan Hüseyn şahı taxtdan saldı — bu, faktiki olaraq Səfəvi dövlətinin süqutu demək idi. Eyni illərdə Rusiya (I Pyotrun Xəzəryanı yürüşü, 1722–1723) və Osmanlı dövləti Səfəvi torpaqlarını bölüşdürdü: 1724-cü il İstanbul (Konstantinopol) müqaviləsi ilə Şimali Azərbaycan torpaqları bu iki dövlət arasında bölündü. Bu işğallara qarşı mübarizədə Nadir xan Əfşar (Təhmasibqulu xan) güclü sərkərdə kimi yüksəldi; əvvəlcə II Təhmasibin və körpə III Abbasın adından idarə etdi, sonra 1736-cı ildə Muğan qurultayında özünü şah elan etdi və Əfşarlar imperiyasını qurdu. Nadir şah geniş işğallar apardı (1739-cu ildə Hindistana, Dehliyə yürüş), lakin onun amansız siyasəti və ağır vergiləri yeni üsyanlara gətirib çıxardı. 1747-ci ildə Nadir şah sui-qəsd nəticəsində öldürüldü və onun imperiyası dağıldı. Mərkəzi hakimiyyətin boşalması nəticəsində Azərbaycan ərazisində müstəqil və yarımmüstəqil feodal dövlətlər — xanlıqlar yarandı. Ən güclülərindən Quba xanlığı idi: Fətəli xan (1758–1789) Dərbənd, Bakı, Şamaxı kimi xanlıqları öz hakimiyyətinə tabe edərək Şimal-Şərqi Azərbaycanın xeyli hissəsini birləşdirməyə çalışdı. Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan Cavanşir oldu; o, əvvəlcə Bayat, sonra Şahbulaq qalalarını, nəhayət dağlıq ərazidə Şuşa (Pənahabad) qalasını tikdirərək onu paytaxt etdi. Digər mühüm xanlıqlar İrəvan, Gəncə, Bakı, Şəki (banisi Hacı Çələbi xan), Naxçıvan, Lənkəran (Talış), Dərbənd və Şamaxı (Şirvan) xanlıqları idi. Xanlıqlar arasında daimi münasibətlər — ittifaqlar və müharibələr — siyasi parçalanmanı dərinləşdirir, lakin eyni zamanda bəzi güclü xanların birləşdirmə cəhdlərinə də səbəb olurdu.
Əsas terminlər
| Xanlıq | Mərkəz / Əsas məlumat |
|---|---|
| Qarabağ | Banisi Pənahəli xan Cavanşir; paytaxtı Şuşa (Pənahabad) qalası; sonra oğlu İbrahimxəlil xan |
| Quba | Fətəli xan (1758–1789) gücləndirdi; Dərbənd, Bakı, Şamaxını özünə tabe etdi |
| Şəki | Banisi Hacı Çələbi xan |
| Gəncə | Ziyadoğlu Qacarlar sülaləsi (sonralar Cavad xan) |
| Naxçıvan | Kəngərli sülaləsi |
| Lənkəran (Talış) | Cənub-Şərqi Azərbaycanda, Xəzər sahilboyu |
| İrəvan | Şimali Azərbaycanın iri xanlıqlarından biri |
| Dərbənd və Şamaxı (Şirvan) | Şimal-Şərqi Azərbaycanın iri xanlıqları |
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| Hacı Davudun başçılığı ilə Şamaxının ələ keçirilməsi | 1721 |
| Əfqan (qılzay) qoşunlarının İsfahanı tutması; Səfəvilərin faktiki süqutu | 1722 |
| I Pyotrun Xəzəryanı yürüşü | 1722–1723 |
| İstanbul (Konstantinopol) müqaviləsi | 1724 |
| Muğan qurultayı; Nadirin şah elan olunması | 1736 |
| Nadir şahın Hindistana (Dehliyə) yürüşü | 1739 |
| Nadir şahın sui-qəsd nəticəsində öldürülməsi | 1747 |
| Fətəli xanın Quba xanlığında hakimiyyəti | 1758–1789 |
- 1Daxili böhran: XVII əsrin sonu — XVIII əsrin əvvəlində Səfəvi dövləti dərin böhranda idi: mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi, ağır vergilər və feodal özbaşınalığı kütləvi narazılıq yaratdı.
- 2Süqut və işğal: 1722-ci ildə əfqanlar İsfahanı tutdu, Səfəvilər faktiki süquta uğradı; 1724-cü il İstanbul müqaviləsi ilə Şimali Azərbaycan Osmanlı və Rusiya arasında bölündü.
- 3Əfşarların yüksəlişi və dağılması: Nadir Əfşar 1736-cı ildə şah oldu, lakin amansız vergi siyasəti yeni üsyanlara səbəb oldu; 1747-ci ildə sui-qəsdlə öldürüldü və imperiyası dağıldı.
- 4Nəticə: Mərkəzi hakimiyyətin boşalması ilə Azərbaycan ərazisində müstəqil və yarımmüstəqil xanlıqlar yarandı.
- 11. Bayat qalası: Pənahəli xan ilk istinadgah kimi 1748-ci ildə Bayat qalasını tikdirdi.
- 22. Şahbulaq qalası: Sonra daha möhkəm mövqe üçün Şahbulaq qalasını inşa etdirdi.
- 33. Şuşa (Pənahabad) qalası: Nəhayət dağlıq, təbii cəhətdən qorunan əlçatmaz ərazidə Şuşa qalasını tikdirdi və onu paytaxt etdi; qala banisinin şərəfinə Pənahabad da adlanırdı.
Xanlıqlar Nadir şahın ÖLÜMÜNDƏN (1747) sonra yarandı, Muğan qurultayının (1736) birbaşa nəticəsi deyil. Bu iki tarixi qarışdırmayın.
1724-cü il İstanbul müqaviləsi (Şimali Azərbaycanın Osmanlı ilə Rusiya arasında bölünməsi) XVIII əsrə aiddir. XVII əsrdə Azərbaycan uğrunda mübarizə isə Osmanlı və Səfəvilər arasında gedirdi — bu iki dövrü qarışdırmayın.
Xanlıqlarda hakimiyyət irsi idi, ona görə idarə forması feodal monarxiyası olub — respublika, teokratiya və ya konfederasiya deyil.
Sülalələri xanlıqlarla düzgün uyğunlaşdırın: Qarabağ — Cavanşir (Pənahəli xan), Şəki — Hacı Çələbi xan, Gəncə — Ziyadoğlu Qacarlar, Naxçıvan — Kəngərli, Quba — Fətəli xan (gücləndirən).
Qaydalar
- 11722-ci ildə əfqan (qılzay) qoşunları İsfahanı tutdu və Sultan Hüseyn şahı devirdi — Səfəvi dövləti faktiki olaraq süquta uğradı.
- 21724-cü il İstanbul (Konstantinopol) müqaviləsi ilə Şimali Azərbaycan torpaqları Osmanlı və Rusiya arasında bölündü.
- 3Nadir Əfşar 1736-cı ildə Muğan qurultayında özünü şah elan etdi və Əfşarlar imperiyasını qurdu (1739-cu ildə Hindistana yürüş).
- 4Nadir şah 1747-ci ildə sui-qəsd nəticəsində öldürüldü; imperiyası dağıldı və Azərbaycan ərazisində xanlıqlar yarandı.
- 5Qarabağ xanlığının banisi Pənahəli xan Cavanşirdir; paytaxtı 1750-ci illərdə tikdirdiyi Şuşa (Pənahabad) qalası oldu (əvvəl Bayat, sonra Şahbulaq).
- 6Quba xanlığını Fətəli xan (1758–1789) gücləndirdi və Dərbənd, Bakı, Şamaxı kimi xanlıqları özünə tabe etdi.
- 7Şəki xanlığının banisi Hacı Çələbi xandır; digər iri xanlıqlar İrəvan, Gəncə, Bakı, Naxçıvan, Lənkəran (Talış), Dərbənd, Şirvan idi.
- 8Şirvanda Hacı Davudun başçılığı ilə üsyan baş verdi və 1721-ci ildə Şamaxı ələ keçirildi.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir