Erkən orta əsrlər
Sasani imperiyasının hakimiyyəti, Məzdək hərəkatı, ərəb istilaları (VII əsr) və İslamın yayılması, xilafət dövründə Azərbaycan, Babək və xürrəmilər hərəkatı (816–838, Bəzz qalası), feodal münasibətlərin formalaşması və erkən orta əsr mədəniyyəti
Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan torpaqları əvvəlcə Sasani imperiyasının (224–651) tərkibində idi. Sasanilər ölkəni mərzbanlıqlara böldü, zərdüştiliyi dövlət dini elan etdi və şimaldan köçəri basqınlarına qarşı Dərbənd müdafiə istehkamlarını gücləndirdi. V əsrin sonu — VI əsrin əvvəllərində İranda Məzdək hərəkatı baş verdi; Məzdək sosial bərabərlik, var-dövlətin yenidən bölüşdürülməsi ideyalarını yaydı, lakin hərəkat I Xosrov Ənuşirəvan tərəfindən qəddarlıqla yatırıldı. VII əsrin ortalarında ərəb istilaları başladı: 642-ci ildə Nəhavənd döyüşündə Sasani imperiyası məğlub oldu, ərəblər Azərbaycana soxuldu və ölkə Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatıldı. İslam dini tədricən yayıldı, ərəb dili dövlət və elm dilinə çevrildi, əhalidən cizyə və xərac vergiləri toplanıldı. Xilafətin ağır vergi siyasətinə və ərəb işğalına qarşı ən böyük müqavimət Babəkin başçılıq etdiyi xürrəmilər hərəkatı (816–838) oldu. Hərəkatın mərkəzi Ərdəbil yaxınlığındakı Bəzz qalası idi. Babək uzun illər Xilafət qoşunlarına qarşı uğurlu mübarizə apardı, lakin xəlifə Mötəsimin sərkərdəsi Afşinin hücumları nəticəsində 837-ci ildə Bəzz qalası süqut etdi; Babək 838-ci ildə əsir alınaraq Samirədə (Samarra) edam edildi. Bu dövrdə feodal münasibətləri formalaşır, iri torpaq sahibliyi, vassal-senyor əlaqələri möhkəmlənirdi. Erkən orta əsr mədəniyyəti İslam, ərəb-fars və yerli ənənələrin qovuşması zəminində inkişaf edirdi.
Əsas terminlər
| Hadisə | Tarix |
|---|---|
| Sasani imperiyasının yaranması | 224-cü il |
| Nəhavənd döyüşü (Sasanilərin məğlubiyyəti) | 642-ci il |
| Sasani imperiyasının süqutu | 651-ci il |
| Xürrəmilər hərəkatı | 816–838-ci illər |
| Bəzz qalasının süqutu | 837-ci il |
| Babəkin edamı | 838-ci il |
| Hadisə / Şəxsiyyət | Əsas məlumat |
|---|---|
| Sasanilər | Azərbaycanı mərzbanlıqlara bölmüş, zərdüştiliyi rəsmi din etmiş, Dərbənddə müdafiə istehkamları tikmişlər |
| I Ərdəşir | Sasani imperiyasının əsasını qoyan hökmdar |
| Məzdək | Sasani dövründə sosial bərabərlik və var-dövlətin bölüşdürülməsi ideyalarını yaymış; I Xosrov Ənuşirəvan tərəfindən yatırılmışdır |
| Babək | Xürrəmilər hərəkatının başçısı; Bəzz qalasında Xilafətə qarşı mübarizə aparmış, Samirədə (Samarra) edam edilmişdir |
| Afşin | Xəlifə Mötəsimin sərkərdəsi; Bəzz qalasını süquta uğratmışdır |
- 1Səbəb: Xilafətin ağır vergi siyasəti və ərəb işğalına qarşı sosial-siyasi narazılıq xürrəmilər hərəkatını doğurdu.
- 2Mərkəz: Hərəkatın qərargahı Ərdəbil yaxınlığındakı Bəzz qalası idi; dağlıq, əlçatmaz mövqe və yerli əhalinin geniş dəstəyi mübarizəni təxminən 20 il davam etdirdi.
- 3Dönüş: Xəlifə Mötəsim sərkərdə Afşini göndərdi; 837-ci ildə Bəzz qalası süqut etdi.
- 4Nəticə: 838-ci ildə Babək əsir alınaraq Samirədə (Samarra) edam edildi, hərəkat yatırıldı.
- 1Əvvəlki dövr: Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan Sasani imperiyasının (224–651) tərkibində idi, zərdüştilik rəsmi din sayılırdı.
- 2Döndərici hadisə: 642-ci il Nəhavənd döyüşündə Sasanilər məğlub oldu; imperiya 651-ci ildə süqut etdi.
- 3Yeni hakimiyyət: Azərbaycan Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatıldı; İslam dini və ərəb yazısı yayıldı, ərəb dili dövlət və elm dilinə çevrildi.
Məzdək və Babəki qarışdırmayın: Məzdək Sasani dövrünə, Babək isə Xilafət dövrünə aiddir. Babək xürrəmilər hərəkatına, Məzdək isə ondan əvvəlki sosial bərabərlik hərəkatına başçılıq etmişdir.
Xürrəmilər hərəkatının dövrünü dəqiq saxlayın: 816–838-ci illər. Onu 642–651-ci illər (ərəb istilası) və ya 861-ci il (Şirvanşahların yaranması) ilə qarışdırmaq səhvdir.
İki yaxın tarixi qarışdırmayın: Bəzz qalası 837-ci ildə süqut etmiş, Babək isə 838-ci ildə edam edilmişdir.
Xərac torpaq vergisi, cizyə isə can (baş) vergisidir; bir-biri ilə əvəz etməyin. Zəkat və üşr dini ödənişlərdir, Xilafətin işğal vergisi deyil.
Qaydalar
- 1Sasani imperiyası 224-cü ildə yaranmış, 651-ci ildə ərəb istilası nəticəsində süqut etmiş; bu dövrdə Azərbaycan Sasanilərin tərkibində idi və zərdüştilik rəsmi din sayılırdı.
- 2Məzdək hərəkatı V əsrin sonu — VI əsrin əvvəlində İranda baş vermiş, sosial bərabərlik ideyalarını irəli sürmüş və I Xosrov Ənuşirəvan tərəfindən yatırılmışdır.
- 3Ərəb istilaları VII əsrdə başlamış, 642-ci il Nəhavənd döyüşündən sonra Azərbaycan Ərəb Xilafətinin tərkibinə qatılmış, İslam dini yayılmışdır.
- 4Babək və xürrəmilər hərəkatı 816–838-ci illərdə Xilafətə qarşı aparılmış, mərkəzi Bəzz qalası olmuş; 837-ci ildə qala süqut etmiş, Babək 838-ci ildə edam edilmişdir.
- 5Xilafət dövründə əhalidən cizyə (can vergisi) və xərac (torpaq vergisi) toplanır, ərəb dili dövlət və elm dilinə çevrilirdi.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir