IX-XII əsr dövlətləri
Şirvanşahlar (Məzyədilər və Kəsranilər), Sacilər, Salarilər, Şəddadilər, Rəvvadilər; Səlcuq imperiyası dövründə Azərbaycan; Atabəylər (Eldənizlər) dövləti — Şəmsəddin Eldəniz, Məhəmməd Cahan Pəhləvan, Qızıl Arslan; intibah dövrü mədəniyyəti — Nizami Gəncəvi, Xaqani, Məhsəti Gəncəvi və Əcəmi Naxçıvani memarlıq məktəbi.
IX əsrdə Ərəb Xilafətinin zəifləməsi nəticəsində Azərbaycan ərazisində bir-birinin ardınca müstəqil və yarımmüstəqil feodal dövlətlər yarandı. Şimalda — Kür çayından şimalda — 861-ci ildə Məzyədilər sülaləsi tərəfindən Şirvanşahlar dövləti təşəkkül tapdı; sonradan hakimiyyət Kəsranilər sülaləsinin əlinə keçdi və bu dövlət Azərbaycanın ən uzunömürlü dövləti oldu, paytaxtı Şamaxı (sonralar Bakı) idi. Cənubda 879-cu ildə Sacilər dövləti (banisi Məhəmməd ibn Əbu Sac, sonra qardaşı Yusif) yarandı, paytaxtı Marağa, sonra Ərdəbil oldu və ölkənin böyük hissəsini birləşdirdi. Sacilərdən sonra hakimiyyəti Salarilər (banisi Mərzban ibn Məhəmməd, paytaxt Ərdəbil), Cənubi Azərbaycanda Rəvvadilər (paytaxt Təbriz), şimal-qərbdə isə Şəddadilər (paytaxt əvvəlcə Gəncə, sonra Ani) tutdu. XI əsrin ortalarında Səlcuq türklərinin gəlişi ilə Azərbaycan Böyük Səlcuq imperiyasının tərkibinə daxil oldu və türk-oğuz etnik tərkibi daha da gücləndi. XII əsrdə Səlcuq imperiyasının parçalanması zəminində Şəmsəddin Eldəniz 1136-cı ildə Azərbaycan Atabəylər (Eldənizlər) dövlətinin əsasını qoydu; bu dövlət oğulları Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslanın hakimiyyəti dövründə (XII əsrin sonu) ən qüdrətli çağına çatdı, paytaxtları Naxçıvan, Həmədan və Təbriz oldu. Bu dövr Azərbaycan intibahının zirvəsidir: dünya ədəbiyyatının nəhəngi Nizami Gəncəvi beş poemadan ibarət «Xəmsə»sini, Xaqani Şirvani «Mədain xərabələri» qəsidəsini və «Töhfətül-İraqeyn» əsərini, Məhsəti Gəncəvi isə rübailərini yaratdı. Memarlıqda Naxçıvan (Əcəmi Naxçıvani) və Şirvan-Abşeron memarlıq məktəbləri formalaşdı; Əcəmi Naxçıvaninin tikdiyi Yusif ibn Küseyir və Möminə Xatun türbələri bu məktəbin şah əsərləridir.
Əsas terminlər
| Dövlət / Sülalə | Dövr | Paytaxt / Əsas məlumat |
|---|---|---|
| Şirvanşahlar (Məzyədilər, sonra Kəsranilər) | 861-ci ildən | Şamaxı (sonralar Bakı); Kür çayından şimalda; ən uzunömürlü dövlət |
| Sacilər | 879-cu ildən | Marağa, sonra Ərdəbil; banisi Məhəmməd ibn Əbu Sac, ən qüdrətli hökmdarı Yusif ibn Əbu Sac |
| Salarilər | 941-ci ildən | Ərdəbil; banisi Mərzban ibn Məhəmməd |
| Rəvvadilər | X əsr | Təbriz; Cənubi Azərbaycanda |
| Şəddadilər | X əsr | Gəncə, sonra Ani; şimal-qərbdə |
| Atabəylər (Eldənizlər) | 1136-cı ildən | Naxçıvan, Həmədan, Təbriz; banisi Şəmsəddin Eldəniz |
| İl | Hadisə | Şəxsiyyət / Sülalə |
|---|---|---|
| 861 | Şirvanşahlar dövlətinin yaranması | Məzyədilər sülaləsi |
| 879 | Sacilər dövlətinin yaranması | Məhəmməd ibn Əbu Sac |
| 941 | Salarilər dövlətinin yaranması | Mərzban ibn Məhəmməd |
| XI əsr ortaları | Azərbaycanın Böyük Səlcuq imperiyasına daxil olması | Səlcuq türkləri |
| 1136 | Atabəylər (Eldənizlər) dövlətinin əsasının qoyulması | Şəmsəddin Eldəniz |
- 11. Şirvanşahlar: 861-ci ildə Məzyədilər sülaləsi tərəfindən, Kür çayından şimalda yaranır; paytaxt Şamaxı.
- 22. Sacilər: 879-cu ildə cənubda yaranır; banisi Məhəmməd ibn Əbu Sac, paytaxt Marağa, sonra Ərdəbil.
- 33. Səlcuq imperiyası: XI əsrin ortalarında Azərbaycan Böyük Səlcuq imperiyasının tərkibinə daxil olur.
- 44. Atabəylər: 1136-cı ildə Şəmsəddin Eldəniz Atabəylər (Eldənizlər) dövlətini qurur.
- 1Şəmsəddin Eldəniz: Dövlətin banisi; 1136-cı ildə əsasını qoymuşdur.
- 2Məhəmməd Cahan Pəhləvan: Eldənizin oğlu; atasından sonra hakimiyyətə gəlib dövləti ən qüdrətli səviyyəyə çatdırmışdır.
- 3Qızıl Arslan: Eldənizin oğlu, Cahan Pəhləvanın qardaşı; ondan sonra hakimiyyətə gəlmişdir. Bu dövrdə paytaxtlar Naxçıvan, Həmədan və Təbriz olmuşdur.
Sacilər dövlətinin banisi Məhəmməd ibn Əbu Sacdır; qardaşı Yusif ibn Əbu Sac isə dövlətin ən qüdrətli hökmdarıdır, banisi yox.
Paytaxtları qarışdırmayın: Gəncə — Şəddadilərin ilk paytaxtı, Şamaxı — Şirvanşahların, Ərdəbil — Salarilərin, Təbriz — Rəvvadilərin; Naxçıvan isə Atabəylərə aiddir.
İlləri ayırd edin: 861 — Şirvanşahlar, 879 — Sacilər, 941 — Salarilər, 1136 — Atabəylər. Eyni cür səslənən tarixləri dövlətlə dəqiq uyğunlaşdırın.
«Xəmsə» Nizami Gəncəvinin əsəridir (beş poema); Xaqani Şirvani isə «Mədain xərabələri» və «Töhfətül-İraqeyn» müəllifidir. Əcəmi Naxçıvani memar olub poema yazmamışdır.
Qaydalar
- 1Şirvanşahlar dövləti 861-ci ildə Məzyədilər sülaləsi tərəfindən yaradılıb; sonradan hakimiyyət Kəsranilər sülaləsinə keçib. Paytaxt: Şamaxı.
- 2Sacilər dövləti (879) banisi Məhəmməd ibn Əbu Sac, ən güclü dövründə hökmdarı Yusif ibn Əbu Sacdır; paytaxt Marağa/Ərdəbil.
- 3Salarilər (banisi Mərzban ibn Məhəmməd) — paytaxt Ərdəbil; Rəvvadilər — paytaxt Təbriz; Şəddadilər — paytaxt Gəncə, sonra Ani.
- 4XI əsrdə Azərbaycan Böyük Səlcuq imperiyasının tərkibinə qatıldı; oğuz-türk tayfalarının axını etnik birləşməni gücləndirdi.
- 5Azərbaycan Atabəylər (Eldənizlər) dövlətinin banisi Şəmsəddin Eldənizdir (1136); varisləri Məhəmməd Cahan Pəhləvan və Qızıl Arslandır.
- 6Atabəylər dövlətinin paytaxtları Naxçıvan, Həmədan və Təbriz olmuşdur.
- 7Nizami Gəncəvinin «Xəmsə»si beş poemadan ibarətdir: «Sirlər xəzinəsi», «Xosrov və Şirin», «Leyli və Məcnun», «Yeddi gözəl», «İsgəndərnamə».
- 8Xaqani Şirvani «Mədain xərabələri» qəsidəsinin və «Töhfətül-İraqeyn» poemasının müəllifidir; Məhsəti Gəncəvi rübai ustasıdır.
- 9Memar Əcəmi Naxçıvani Naxçıvan memarlıq məktəbinin banisidir; əsərləri Yusif ibn Küseyir və Möminə Xatun türbələridir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir