Azərbaycanın təsərrüfatı və iqtisadi rayonları
Sənaye sahələri (neft-qaz çıxarma və emalı, energetika, maşınqayırma, kimya, metallurgiya, yüngül və yeyinti), kənd təsərrüfatı (pambıqçılıq, üzümçülük, çayçılıq, tütünçülük, taxılçılıq, heyvandarlıq), nəqliyyat (Bakı limanı, BTC neft kəməri, BTQ dəmir yolu), iqtisadi rayonlar, ixrac məhsulları
Azərbaycanın təsərrüfatı sənaye və kənd təsərrüfatı sahələrindən ibarətdir. Sənayenin aparıcı sahəsi yanacaq-energetika kompleksidir: neft və qaz çıxarılması (Bakı, Abşeron yarımadası, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektoru — Azəri-Çıraq-Günəşli, Şahdəniz yataqları), neft emalı (Bakı) və energetika (istilik elektrik stansiyaları — Mingəçevir, Əli Bayramlı/Şirvan; su elektrik stansiyaları — Mingəçevir, Şəmkir, Yenikənd Kür çayı üzərində). Maşınqayırma əsasən Bakı, Gəncə, Mingəçevir, Sumqayıtda; kimya sənayesi Sumqayıtda (neft-kimya); qara metallurgiya Sumqayıt, əlvan metallurgiya (alüminium) Gəncə və Sumqayıtda inkişaf edib. Kənd təsərrüfatında bitkiçilik və heyvandarlıq fərqləndirilir. Pambıqçılıq isti, suvarılan düzənliklərdə — Kür-Araz ovalığında (Muğan, Mil, Şirvan, Salyan); üzümçülük Gəncə-Qazax, Şamaxı, Naxçıvanda; çayçılıq rütubətli subtropik Lənkəran-Astara bölgəsində; tütünçülük Şəki-Zaqatala bölgəsində; taxılçılıq geniş yayılıb (Aran, Şəki-Zaqatala, dağlıq rayonlar); heyvandarlıq dağ və dağətəyi rayonlarda (qoyunçuluq, maldarlıq). Nəqliyyatda Bakı dəniz ticarət limanı (Ələt), Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) neft kəməri, Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) dəmir yolu mühüm beynəlxalq əhəmiyyət daşıyır. Əsas ixrac məhsulları neft və təbii qazdır (qaz Bakı-Tbilisi-Ərzurum kəməri ilə ixrac olunur).
Əsas terminlər
| İqtisadi rayon | İxtisaslaşma / Mərkəz |
|---|---|
| Aran (Kür-Araz ovalığı: Muğan, Mil, Şirvan, Salyan) | Pambıqçılıq, taxılçılıq (isti, suvarılan düzənlik) |
| Lənkəran-Astara | Çayçılıq, sitrus (rütubətli subtropik iqlim) |
| Gəncə-Qazax | Üzümçülük; Gəncə — maşınqayırma, əlvan metallurgiya (alüminium) |
| Şəki-Zaqatala | Tütünçülük, fındıqçılıq, ipəkçilik (Böyük Qafqazın cənub yamacı) |
| Şamaxı (Şirvan) | Üzümçülük, tarixi şərabçılıq mərkəzi |
| Naxçıvan | Üzümçülük |
| Sahə | Əsas mərkəz |
|---|---|
| Neft emalı | Bakı |
| Kimya (neft-kimya) | Sumqayıt |
| Qara metallurgiya | Sumqayıt |
| Əlvan metallurgiya (alüminium) | Gəncə və Sumqayıt |
| Maşınqayırma | Bakı, Gəncə, Mingəçevir, Sumqayıt |
| Energetika (SES + İES) | Mingəçevir |
- 1Şərt: Bölgə rütubətli subtropik iqlimə malikdir, illik yağıntı 1200 mm-dən çoxdur, burada həm çay, həm sitrus yetişdirilir.
- 2Açar əlamət: Çay yalnız rütubətli subtropik iqlimdə becərilir. Bu iqlim Azərbaycanda yalnız bir bölgəyə aiddir.
- 3Variantları kəs: Şəki-Zaqatala — tütünçülük; Gəncə-Qazax — üzümçülük; Muğan-Salyan — pambıqçılıq. Heç birində çay+sitrus yoxdur.
- 4Cavab: Lənkəran-Astara bölgəsi.
- 1Sual: «Neft emalı — Gəncə» cütü düzgündürmü?
- 2Qaydanı xatırla: Neft emalı Bakıda, neft-kimya Sumqayıtda cəmlənib. Gəncə — maşınqayırma və alüminium mərkəzidir.
- 3Müqayisə et: Neft emalının mərkəzi Bakıdır, Gəncə deyil — deməli cüt yanlışdır.
- 4Düzgün cüt: «Neft-kimya sənayesi — Sumqayıt» doğru cütdür.
Çayçılıq ilə üzümçülüyü qarışdırmayın: çay yalnız rütubətli Lənkəran-Astarada, üzüm isə isti-quru iqlimdə — Gəncə-Qazax, Şamaxı və Naxçıvanda becərilir. Lənkəran üzümçülüyün deyil, çayçılığın mərkəzidir.
Neft emalını və neft-kimyanı eyni şəhərə aid etməyin: neft emalı Bakıda, neft-kimya isə Sumqayıtda cəmlənib. Gəncə bunlardan heç birinin yox, maşınqayırma və alüminiumun mərkəzidir.
BTC, BTQ və BTE-ni qarışdırmayın: BTC — Ceyhana gedən neft kəməri; BTQ — Qars istiqamətli dəmir yolu; BTE — Ərzuruma gedən qaz kəməri. BTQ-nin sonu Ceyhan deyil, Qarsdır.
SES yanacaq yandırmadan çayın axın enerjisi ilə işləyir (Mingəçevir, Şəmkir, Yenikənd — Kür çayı üzərində), İES isə yanacaq yandırır (Şirvan/Əli Bayramlı, Bakı). «Şimal DRES» və Bakı İES Kür kaskadına daxil deyil.
Qaydalar
- 1Yanacaq-energetika kompleksi Azərbaycan sənayesinin aparıcı sahəsidir; neft-qaz Abşeron və Xəzərin Azərbaycan sektorunda (Azəri-Çıraq-Günəşli, Şahdəniz) çıxarılır.
- 2Neft emalı Bakıda, neft-kimya isə Sumqayıtda cəmlənib; su elektrik stansiyaları Kür çayı üzərində (Mingəçevir, Şəmkir, Yenikənd).
- 3Pambıqçılıq isti, suvarılan Kür-Araz ovalığında (Muğan, Mil, Şirvan, Salyan); çayçılıq rütubətli Lənkəran-Astara bölgəsində.
- 4Üzümçülük Gəncə-Qazax, Şamaxı və Naxçıvanda; tütünçülük Şəki-Zaqatala bölgəsində inkişaf edib.
- 5Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) — neft kəməri; Bakı-Tbilisi-Qars (BTQ) — dəmir yolu; Bakı dəniz limanı Ələtdə yerləşir.
- 6Azərbaycanın əsas ixrac məhsulları neft və təbii qazdır.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir