Azərbaycanın əhalisi
Azərbaycan əhalisinin sayı (təxminən 10 milyon) və artımı, təbii artım, əhalinin sıxlığı və yerləşməsi, şəhər və kənd əhalisi, urbanizasiya, milli tərkib, əmək ehtiyatları, ən böyük şəhərlər, demoqrafik proseslər
Azərbaycan Respublikasının əhalisinin sayı təxminən 10 milyon nəfərdir və il-ildə müsbət təbii artım hesabına çoxalmaqdadır. Təbii artım doğum əmsalı ilə ölüm əmsalı arasındakı fərqə (Tə = D − Ö) bərabərdir və promillə (‰) ilə ifadə olunur; Azərbaycanda təbii artım müsbətdir. Əhalinin orta sıxlığı təxminən 1 km²-ə 120 nəfərdir, lakin yerləşmə qeyri-bərabərdir: ən sıx məskunlaşmış bölgə Abşeron yarımadasıdır (Bakı və ətrafı), ən seyrək əhali isə yüksək dağlıq sahələrdə yaşayır. Sıxlığa təbii (relyef, iqlim, su, münbit torpaq) və ictimai-iqtisadi (sənaye, neft) amillər təsir göstərir. Şəhər əhalisinin payı kənd əhalisindən çoxdur (təxminən 53–55%); şəhər əhalisinin artması və şəhərlərin böyüməsi prosesi urbanizasiya adlanır. Milli (etnik) tərkibə görə əhalinin böyük əksəriyyətini (təxminən 90%-dən çox) azərbaycanlılar təşkil edir; ölkədə həmçinin ləzgilər, talışlar, ruslar, avarlar və başqa azsaylı xalqlar yaşayır. Əhalinin əmək qabiliyyətli (16–63 yaş kişilər, 16–58 yaş qadınlar daxil) hissəsi əmək ehtiyatlarını təşkil edir. Ən böyük şəhər və paytaxt Bakı (təxminən 2 milyondan çox), ikinci böyük şəhər Gəncə, üçüncü Sumqayıt, su elektrik stansiyası ilə tanınan iri sənaye şəhəri isə Mingəçevirdir. Bu şəhərlər respublika tabeli şəhərlərdir.
Əsas terminlər
| Göstərici | Məlumat |
|---|---|
| Əhalinin sayı | təxminən 10 milyon nəfər |
| Orta sıxlıq | təxminən 120 nəfər/km² |
| Şəhər əhalisinin payı | təxminən 53–55% |
| Azərbaycanlıların payı | 90%-dən çox |
| Ən sıx bölgə | Abşeron yarımadası (Bakı və ətrafı) |
| Ən seyrək sahə | yüksək dağlıq sahələr |
| Sıra | Şəhər |
|---|---|
| 1 | Bakı (paytaxt, ən böyük) |
| 2 | Gəncə |
| 3 | Sumqayıt |
| 4 | Mingəçevir (su elektrik stansiyası) |
- 1Şərt: Sahəsi 2000 km², əhalisi 240 000 nəfər olan bölgədə əhali sıxlığını tap.
- 2Düstur: Sıxlıq = əhalinin sayı ÷ ərazinin sahəsi.
- 3Hesablama: 240 000 ÷ 2000 = 120 nəfər/km².
- 4Nəticə: Bölgənin sıxlığı 120 nəfər/km²-dir — bu, Azərbaycanın orta sıxlığına yaxındır.
- 1Şərt: Bir ərazidə doğum əmsalı 17‰, ölüm əmsalı 6‰-dir. Təbii artımı tap.
- 2Düstur: Təbii artım = doğum əmsalı − ölüm əmsalı (Tə = D − Ö).
- 3Hesablama: 17‰ − 6‰ = 11‰.
- 4Nəticə: Təbii artım +11‰-dir, yəni müsbətdir — əhali çoxalır.
Təbii artım əmsalı promillə (‰, hər 1000 nəfərə) ilə ifadə olunur, faiz (%) ilə deyil; əhali sıxlığı isə nəfər/km² ilə ölçülür — vahidləri qarışdırma.
Ümumi (faktiki) artım yalnız təbii artıma bərabər deyil: ona miqrasiya saldosu da əlavə olunur. Saldo mənfi (çıxış > giriş) olduqda ümumi artım təbii artımdan az olur.
Sıxlıq düsturunu tərsinə çevirmə: sıxlıq = əhali ÷ sahə, sahə ÷ əhali deyil. İki bölgəni müqayisə edərkən hər birinin sıxlığını ayrıca hesabla, sonra fərqi tap.
Abşeron yarımadasının sıx məskunlaşmasının səbəbi ictimai-iqtisadi amillərdir (neft sənayesi və paytaxt); yüksək dağlıq relyef və quraq iqlim isə əksinə sıxlığı azaldan təbii amillərdir.
Qaydalar
- 1Azərbaycan əhalisinin sayı təxminən 10 milyon nəfərdir və müsbət təbii artım hesabına çoxalır (Tə = D − Ö, ‰ ilə).
- 2Əhalinin orta sıxlığı təxminən 120 nəfər/km²-dir; ən sıx məskunlaşmış sahə Abşeron yarımadası, ən seyrək sahə yüksək dağlıqdır.
- 3Şəhər əhalisi kənd əhalisindən çoxdur (~53–55%); urbanizasiya — şəhər əhalisinin payının və şəhərlərin sayının/böyüklüyünün artması prosesidir.
- 4Milli tərkibdə əksəriyyəti (~90%-dən çox) azərbaycanlılar təşkil edir; azsaylı xalqlar: ləzgilər, talışlar, ruslar, avarlar və b.
- 5Əmək ehtiyatları — əhalinin əmək qabiliyyətli yaşda olan hissəsidir.
- 6Ən böyük dörd şəhər sayca: Bakı (paytaxt, ən böyük) > Gəncə > Sumqayıt > Mingəçevir.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir