eg2c-5.2· Fəsil 5: Azərbaycanın coğrafiyası· ~16 dəq

Azərbaycanın iqlimi, suları və təbii zonaları

Azərbaycanın iqlimi və iqlim tipləri, Xəzər dənizi, çaylar (Kür, Araz, Samur), göllər, su anbarları, yeraltı sular, təbii zonalar, torpaqlar və qoruqlar

Azərbaycan iqlim müxtəlifliyi ilə seçilir: dünyada mövcud 11 iqlim tipindən 9-u respublika ərazisində yayılmışdır. Bu rəngarənglik coğrafi mövqe, mürəkkəb relyef (ovalıqdan yüksək dağlara qədər) və hava kütlələrinin müxtəlifliyi ilə bağlıdır. Düzənlik və alçaq dağlıq ərazilərdə (Kür-Araz ovalığı, Abşeron) yarımsəhra və quru çöl iqlimi, dağətəyi və orta dağlıqda mülayim-isti iqlim tipləri, yüksək dağlarda isə soyuq iqlim tipləri hökm sürür. Lənkəran-Astara zonasında yayı quraq keçən mülayim-isti iqlim yayılıb. Ölkənin əsas su obyekti Xəzər dənizidir — Yer kürəsinin ən böyük qapalı su hövzəsi (göl-dəniz), səviyyəsi Dünya okeanından aşağıdadır. Azərbaycanın ən uzun və ən böyük su daşıyan (sututumlu) çayı Kürdür; ikinci böyük çay Kürün ən böyük qolu olan Arazdır. Samur çayı şimal-şərqdə əhəmiyyətli çaydır. Göllər içində Sarısu (Kür-Araz ovalığında ən böyük göl), Hacıqabul, dağ gölü Göygöl (1139-cu il zəlzələsi nəticəsində Aşağı Ağsuçayın qarşısının dağ uçqunu ilə kəsilməsindən yaranıb) qeyd olunur. Ən böyük su anbarı Kür çayı üzərində salınmış Mingəçevir su anbarıdır. Yeraltı sular həm içməli su, həm də müalicəvi (mineral, termal — İstisu, Badamlı, Sirab) mənbə kimi əhəmiyyətlidir. Ərazidə təbii zonalar (yarımsəhra, çöl, meşə, dağ-çəmən) və müvafiq torpaqlar (boz, şabalıdı, qəhvəyi, dağ-meşə, dağ-çəmən) qanunauyğun şəkildə dəyişir. Təbiəti qorumaq üçün qoruqlar (Zaqatala, Qızılağac, Şirvan, Göygöl və s.) yaradılmışdır.

Qrafiklər

İqlim diaqramı: sütunlar aylıq yağıntını (mm), xətt isə orta temperaturu (°C) göstərir
İqlim diaqramı: sütunlar aylıq yağıntını (mm), xətt isə orta temperaturu (°C) göstərir

Əsas terminlər

Kür — Azərbaycanın ən uzun və ən böyük su daşıyan (sututumlu) çayı; Türkiyə ərazisindəki Qızılgədik dağından mənşə alır.
Araz — Kürün ən böyük qolu; müstəqil hövzəyə malik olub, Kürlə qovuşduqdan sonra onun vasitəsilə Xəzərə çatır.
Xəzər dənizi — Yer kürəsinin ən böyük qapalı (axarsız) su hövzəsi — əslində nəhəng göl; səviyyəsi Dünya okeanı səviyyəsindən təxminən 28 m aşağıdadır.
Mingəçevir su anbarı — Kür çayı üzərində salınmış, Azərbaycanın ən böyük su anbarı.
Göygöl — 1139-cu il zəlzələsi nəticəsindəki dağ uçqunu (uçqun-bənd) ilə yaranmış dağ gölü.
Sarısu — Kür-Araz ovalığında yerləşən, Azərbaycanın ən böyük gölü (ovalıq, axmaz-relikt mənşəli).
Azərbaycanın əsas su obyektləri
Su obyektiXüsusiyyət
KürƏn uzun və ən böyük su daşıyan çay; mənbəyi Türkiyədə (Qızılgədik dağı)
ArazKürün ən böyük qolu; Kür vasitəsilə Xəzərə çatır
SamurŞimal-şərqdə əhəmiyyətli, qismən sərhəd çayı
Xəzər dəniziƏn böyük qapalı su hövzəsi (göl); səviyyəsi okeandan ~28 m aşağı
SarısuKür-Araz ovalığında ən böyük göl
Göygöl1139-cu il zəlzələsindən yaranmış dağ gölü
Mingəçevir su anbarıKür üzərindəki ən böyük su anbarı
İqlim tipi və təbii zona uyğunluğu
Tip / ZonaXüsusiyyət
Kür-Araz ovalığıYarımsəhra və quru çöl iqlimi; boz və şabalıdı torpaqlar
Lənkəran-AstaraYayı quraq keçən mülayim-isti (rütubətli subtropik) iqlim; sarı torpaqlar
Dağətəyi və orta dağlıqMülayim-isti iqlim tipləri; qəhvəyi dağ-meşə torpaqları
Yüksək dağlarSoyuq iqlim tipləri; dağ-çəmən torpaqları
✎Ovalıqdan zirvəyə təbii zonaların ardıcıllığı
  1. 1Başlanğıc: Alpinist Kür-Araz ovalığından (təxminən dəniz səviyyəsi) Baş Qafqazın zirvəsinə doğru qalxır.
  2. 2Aşağı qurşaq: Ovalıqda yarımsəhra, sonra quru çöl zonası keçilir.
  3. 3Orta qurşaq: Hündürlük artdıqca dağ-meşə zonası başlayır.
  4. 4Yuxarı qurşaq: Daha yuxarıda dağ-çəmən zonası gəlir.
  5. 5Nəticə: Ardıcıllıq: yarımsəhra → quru çöl → dağ-meşə → dağ-çəmən → soyuq (nival).
✎Hündürlüklə temperaturun dəyişməsi
  1. 1Qayda: Hər 100 m qalxdıqca temperatur orta hesabla 0,6 °C azalır.
  2. 2Verilənlər: 500 m hündürlükdə temperatur 24 °C-dir; 2500 m hündürlük axtarılır.
  3. 3Fərq: Qalxma 2500 − 500 = 2000 m, yəni 20 dəfə 100 m.
  4. 4Azalma: 20 × 0,6 = 12 °C temperatur azalır.
  5. 5Nəticə: 24 − 12 = 12 °C. 2500 m hündürlükdə təxminən 12 °C olar.
🚫Tez-tez səhv

Kür ilə Arazı qarışdırma: ən uzun və ən böyük su daşıyan çay Kürdür, Araz isə Kürün ən böyük qoludur və onun vasitəsilə Xəzərə çatır.

🚫Tez-tez səhv

Ən böyük göl ilə dağ gölünü qarışdırma: Azərbaycanın ən böyük gölü Sarısudur (Kür-Araz ovalığında); Göygöl böyük dağ gölüdür, lakin Sarısudan kiçikdir.

⚠️Diqqət

İqlim tiplərinin sayını dəqiq yadda saxla: dünyadakı 11 iqlim tipindən 9-u Azərbaycan ərazisində yayılmışdır — 7 və ya 11 deyil.

💡Qeyd

Xəzər açıq dəniz deyil — Yer kürəsinin ən böyük qapalı (axarsız) su hövzəsi, yəni nəhəng göldür; səviyyəsi okeandan ~28 m aşağıdadır.

Qaydalar

  1. 1Dünyada mövcud 11 iqlim tipindən 9-u Azərbaycan ərazisində yayılmışdır.
  2. 2Kür Azərbaycanın ən uzun və ən böyük su daşıyan çayıdır; Araz Kürün ən böyük qoludur.
  3. 3Xəzər — Yer kürəsinin ən böyük qapalı su hövzəsi (göl), səviyyəsi Dünya okeanı səviyyəsindən aşağıdır.
  4. 4Ən böyük su anbarı Kür çayı üzərindəki Mingəçevir su anbarıdır.
  5. 5Göygöl 1139-cu il zəlzələsi nəticəsində yaranmış dağ gölüdür; Sarısu Kür-Araz ovalığında ən böyük göldür.
  6. 6Kür-Araz ovalığında yarımsəhra və quru çöl iqlimi, yüksək dağlarda soyuq iqlim tipləri hökm sürür.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq