eg2c-5.1· Fəsil 5: Azərbaycanın coğrafiyası· ~16 dəq

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və relyefi

Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, sahəsi və sərhədləri, ən şimal/cənub/şərq/qərb nöqtələri, relyef vahidləri (Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı, Naxçıvan, Talış dağları, Lənkəran ovalığı), geoloji quruluş və faydalı qazıntılar

Azərbaycan Respublikası Cənubi Qafqazın (Cənub-Qərbi Asiya ilə Şərqi Avropanın qovuşduğu) şərqində, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir. Ölkənin sahəsi təxminən 86,6 min km²-dir. Quru sərhədləri beş dövlətlə — şimalda Rusiya, şimal-qərbdə Gürcüstan, qərbdə Ermənistan, cənubda İran və cənub-qərbdə (Naxçıvan vasitəsilə) Türkiyə ilə keçir; şərqdən Xəzər dənizi ilə əhatə olunur. Xəzər dünyanın ən böyük gölü (qapalı su hövzəsi) olduğu üçün ona dəniz desələr də, əslində göldür. Azərbaycanın əsas relyef vahidləri bunlardır: şimalda Böyük Qafqaz dağları — ölkənin ən yüksək zirvəsi Bazardüzü (4466 m) buradadır; qərbdə Kiçik Qafqaz dağları; mərkəzdə ölkənin əsas düzənliyi olan Kür-Araz ovalığı; cənub-qərbdə Naxçıvan Muxtar Respublikasının dağlıq ərazisi; cənub-şərqdə isə Talış dağları və onların ətəyindəki Lənkəran ovalığı yerləşir. Xəzəryanı ərazilərin (məsələn, Lənkəran-Astara və Abşeron) bir hissəsi okean səviyyəsindən aşağıda, dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir. Geoloji quruluşuna görə Azərbaycan faydalı qazıntılarla, xüsusən neft və təbii qazla zəngindir; əsas neft-qaz yataqları Abşeron yarımadası, Xəzərin Azərbaycan sektoru və Kür çökəkliyi ilə bağlıdır.

Qrafiklər

Azərbaycanın relyefi: Böyük və Kiçik Qafqaz dağları arasında Kür-Araz ovalığı, şərqdə Xəzər dənizi yerləşir
Azərbaycanın relyefi: Böyük və Kiçik Qafqaz dağları arasında Kür-Araz ovalığı, şərqdə Xəzər dənizi yerləşir

Əsas terminlər

Coğrafi mövqe — Azərbaycan Cənubi Qafqazın şərqində, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir; sahəsi təxminən 86,6 min km²-dir.
Bazardüzü — Böyük Qafqaz dağlarında yerləşən, ölkənin ən yüksək zirvəsi (4466 m).
Kür-Araz ovalığı — Ölkənin mərkəzində yerləşən əsas və ən böyük düzənlik; alçaq, düz səthlidir, bir hissəsi dəniz səviyyəsindən aşağıdadır.
Böyük Qafqaz — Ölkənin şimalında uzanan dağ sistemi; ən yüksək zirvə Bazardüzü buradadır.
Xəzər dənizi — Dünyanın ən böyük gölü (qapalı su hövzəsi); səviyyəsi Dünya okeanından aşağıdadır. Azərbaycanı şərqdən əhatə edir.
Eksklav (Naxçıvan) — Naxçıvan Muxtar Respublikası — əsas ərazidən Ermənistan torpaqları ilə ayrılan, dağlıq relyefli, Türkiyə və İranla həmsərhəd ərazi.
Azərbaycan haqqında əsas faktlar
GöstəriciMəlumat
Sahətəxminən 86,6 min km²
Coğrafi mövqeCənubi Qafqaz, Xəzər dənizinin qərb sahili
Ən hündür zirvəBazardüzü, 4466 m (Böyük Qafqaz)
Quru qonşuların sayı5 dövlət
Sərhəd ölkələriRusiya, Gürcüstan, Ermənistan, İran, Türkiyə
Şərq sərhədiXəzər dənizi
Əsas relyef vahidləri
Relyef formasıXüsusiyyət
Böyük QafqazŞimalda yüksək dağ sistemi; ən hündür zirvə Bazardüzü (4466 m)
Kiçik QafqazQərb və cənub-qərb hissəsində yerləşən dağ sistemi
Kür-Araz ovalığıMərkəzdəki əsas düzənlik; alçaq, düz, bir hissəsi dəniz səviyyəsindən aşağı
Naxçıvan dağlığıCənub-qərbdə, ərazinin böyük hissəsini dağlar tutan dağlıq ərazi
Talış dağlarıCənub-şərqdə yerləşən dağ sistemi
Lənkəran ovalığıCənub-şərqdə, Talış dağlarının ətəyindəki düzənlik
✎Quru qonşularının sayı və istiqamətləri
  1. 1Sual: Azərbaycan neçə dövlətlə quru sərhədinə malikdir və onlar hansı istiqamətdədir?
  2. 2Qonşuları sadala: Şimal — Rusiya, şimal-qərb — Gürcüstan, qərb — Ermənistan, cənub — İran, cənub-qərb (Naxçıvan vasitəsilə) — Türkiyə.
  3. 3Say: Ümumilikdə 5 quru qonşu. Şərqdən isə Xəzər dənizi əhatə edir (quru qonşu deyil).
  4. 4Nəticə: Quru sərhədi olan dövlətlərin sayı 5-dir. Qazaxıstan yalnız Xəzər vasitəsilə qonşudur, quru sərhədi yoxdur.
✎Şimaldan cənuba relyef ardıcıllığı
  1. 1Sual: Şimaldan cənuba hərəkət edərkən əsas relyef vahidləri hansı ardıcıllıqla qarşıya çıxır?
  2. 2Şimal: Böyük Qafqaz dağları — ölkənin ən yüksək zirvəsi Bazardüzü (4466 m) buradadır.
  3. 3Mərkəz: Kür-Araz ovalığı — ölkənin əsas, alçaq düzənliyi.
  4. 4Cənub-şərq: Talış dağları və ətəyindəki Lənkəran ovalığı.
  5. 5Nəticə: Düzgün ardıcıllıq: Böyük Qafqaz → Kür-Araz ovalığı → Talış dağları (Lənkəran ovalığı).
🚫Tez-tez səhv

Quru qonşuların sayını 5 əvəzinə 4 və ya 6 saymayın. Türkiyə də Naxçıvan vasitəsilə beşinci quru qonşu kimi sayılır; Qazaxıstan isə yalnız Xəzər dənizi vasitəsilə qonşudur, quru sərhədi yoxdur.

🚫Tez-tez səhv

Ən yüksək zirvəni qarışdırmayın: Azərbaycanın ən hündür zirvəsi Bazardüzüdür (4466 m) və o, Kiçik Qafqazda deyil, Böyük Qafqazdadır.

⚠️Diqqət

Sahə rəqəmini diqqətlə yadda saxlayın: təxminən 86,6 min km². Rəqəmləri yerdəyişmə ilə (66,8 kimi) qarışdırmaq tipik səhvdir.

💡Qeyd

Xəzər ən böyük göldür; səviyyəsi Dünya okeanından aşağı olduğu üçün ona bitişik bəzi Xəzəryanı düzənliklər dəniz səviyyəsindən aşağıda (mütləq hündürlüyü mənfi) qalır.

Qaydalar

  1. 1Azərbaycanın sahəsi təxminən 86,6 min km²-dir; ölkə Cənubi Qafqazda, Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşir.
  2. 2Quru sərhədləri 5 dövlətlə keçir: Rusiya (şimal), Gürcüstan (şimal-qərb), Ermənistan (qərb), İran (cənub), Türkiyə (Naxçıvan vasitəsilə, cənub-qərb); şərqdə Xəzər dənizi.
  3. 3Ölkənin ən yüksək zirvəsi Böyük Qafqazdakı Bazardüzü dağıdır (4466 m).
  4. 4Əsas relyef vahidləri: Böyük Qafqaz, Kiçik Qafqaz, Kür-Araz ovalığı (əsas düzənlik), Naxçıvan dağlıq ərazisi, Talış dağları və Lənkəran ovalığı.
  5. 5Xəzər dünyanın ən böyük gölüdür; onun səviyyəsi Dünya okeanından aşağıdadır, ona görə Xəzəryanı bəzi düzənliklər mütləq hündürlüyü mənfi olan ərazilərdir.
  6. 6Azərbaycan faydalı qazıntılarla zəngindir; əsas sərvəti neft və təbii qazdır (Abşeron, Xəzərin Azərbaycan sektoru, Kür çökəkliyi).

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq