Dünyanın siyasi xəritəsi və beynəlxalq təşkilatlar
Siyasi xəritənin formalaşması, müstəmləkə sisteminin dağılması, müstəqil dövlətlərin yaranması, dövlət idarəçiliyi formaları (respublika, monarxiya; unitar, federal), iri beynəlxalq təşkilatlar (BMT, NATO, OPEK, MDB, ŞƏT, ASEAN)
Dünyanın siyasi xəritəsi suveren dövlətlər, onların sərhəd və paytaxtlarından ibarət dinamik bir sənəddir. Xəritə tarix boyu dəyişmişdir: erkən orta əsrlərdə imperiyaların parçalanması, XV–XIX əsrlərdə Avropa dövlətlərinin müstəmləkə sistemi yaratması, XX əsrin ortalarında müstəmləkə sisteminin dağılaraq 100-dən çox yeni müstəqil dövlətin meydana gəlməsi, SSRİ-nin 1991-ci ildə dağılması — bütün bunlar siyasi xəritəni kökündən dəyişdirdi. Hal-hazırda dünyada 195-ə yaxın müstəqil dövlət var. Dövlətlər idarəçilik formasına görə monarxiya (irsən hakimiyyət — konstitusiyalı: Britaniya, İspaniya; mütləq: Səudiyyə Ərəbistanı) və respublika (prezident, parlament, qarışıq formalar) olaraq, ərazi quruluşuna görə isə unitar (vahid hakimiyyət mərkəzi) və federal (regional autonomiya olan dövlətlər: ABŞ, Rusiya, Almaniya, Hindistan, Braziliya) olaraq bölünür. Beynəlxalq təşkilatlar ölkələri müxtəlif sahələrdə birləşdirir: BMT (Birləşmiş Millətlər Təşkilatı, 1945, Nyu-York) — sülh, təhlükəsizlik və insan hüquqları; NATO (Şimali Atlantik Müqavilə Təşkilatı) — hərbi ittifaq; OPEK (Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı) — neft hasilatını tənzimləyir; MDB (Müstəqil Dövlətlər Birliyi) — keçmiş SSRİ respublikaları; ŞƏT (Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı) — Asiya-Sakit okean; ASEAN — Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin iqtisadi birliyi.
Məsələn, OPEK-ə üzv olan Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, İran, Küveyt, BƏƏ, Venesuela kimi ölkələr dünya neft hasilatının böyük hissəsini idarə edir.
Əsas terminlər
| Təşkilat | Tam adı / Məqsəd |
|---|---|
| BMT | Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (1945, Nyu-York) — sülh, təhlükəsizlik və insan hüquqları |
| NATO | Şimali Atlantik Müqavilə Təşkilatı — hərbi-siyasi ittifaq |
| OPEK | Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı (1960) — neft hasilatını və kvotaları tənzimləyir |
| MDB | Müstəqil Dövlətlər Birliyi (1991) — keçmiş SSRİ respublikaları |
| ŞƏT | Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatı — Asiya-Sakit okean regionu |
| ASEAN | Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin iqtisadi inteqrasiya birliyi (1967) |
| Anlayış | İzah |
|---|---|
| Konstitusiyalı monarxiya | Kral şərti (simvolik) rol oynayır, səlahiyyəti konstitusiya ilə məhdudlaşdırılır: Britaniya, İspaniya |
| Mütləq monarxiya | Kral tam hakimiyyəti öz əlində cəmləşdirir: Səudiyyə Ərəbistanı |
| Respublika | Dövlət başçısı seçkiylə gəlir; prezident, parlament və qarışıq formaları var |
| Unitar quruluş | Vahid mərkəzi hakimiyyət; subyektlərin ayrıca konstitusiyası yoxdur: Fransa, Azərbaycan, Çin |
| Federal quruluş | Subyektlər öz qanunvericiliyi və büdcəsinə malikdir: ABŞ, Rusiya, Almaniya, Hindistan, Braziliya |
- 1Tapşırıq: Britaniyanın idarəçilik forması və ərazi quruluşunu müəyyən et.
- 2İdarəçilik forması: Britaniyada kral irsən gəlir və simvolik rol oynayır — bu konstitusiyalı monarxiyadır.
- 3Ərazi quruluşu: Britaniya vahid krallıqdır; vahid mərkəzi hakimiyyət var, deməli unitar dövlətdir.
- 4Nəticə: Britaniya: konstitusiyalı monarxiya — unitar. İdarəçilik forması (kim hakimiyyətdədir) və ərazi quruluşu (hakimiyyət necə bölünür) ayrı-ayrı anlayışlardır.
- 1Tapşırıq: Neft hasilatını tənzimləyən beynəlxalq təşkilatı seç.
- 2Yanlış variantları kənar et: NATO hərbi-siyasi ittifaqdır; MDB keçmiş SSRİ respublikalarını birləşdirir; ASEAN Cənub-Şərqi Asiya iqtisadi birliyidir.
- 3Düzgün cavab: Neft ixrac edən ölkələri (Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, İran, Küveyt, BƏƏ, Venesuela) birləşdirən və hasilatı tənzimləyən təşkilat OPEK-dir.
- 4Nəticə: Hər təşkilatı bir əsas sahə ilə bağla: BMT — sülh, NATO — hərbi, OPEK — neft, MDB — keçmiş SSRİ, ASEAN — Cənub-Şərqi Asiya iqtisadiyyatı.
Təşkilatların sahəsini qarışdırma: NATO hərbi-siyasi ittifaqdır (neft yox), OPEK neft hasilatını tənzimləyir (hərbi yox), BMT isə sülh və insan hüquqları ilə məşğul olur — neft hasilatı BMT-nin məqsədləri arasında deyil.
MDB ilə ASEAN-ı qarışdırma: MDB keçmiş SSRİ respublikalarını birləşdirir, ASEAN isə Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin iqtisadi birliyidir. Gürcüstan MDB üzvü deyil; Türkiyə keçmiş SSRİ respublikası olmadığına görə MDB üzvü deyil, lakin NATO üzvüdür.
İdarəçilik forması (monarxiya/respublika) ilə ərazi quruluşunu (unitar/federal) bir-birinə qarışdırma. Bir ölkə eyni anda hər iki ölçüyə malikdir: məsələn ABŞ — prezident respublikası və federal; Səudiyyə Ərəbistanı — mütləq monarxiya və unitar.
Yalnız mənzil-qərargah deyil, baş qərargahı ayırd et: BMT-nin baş qərargahı Nyu-Yorkdadır, Cenevrədə isə yalnız onun Avropa qərargahı (UNOG) yerləşir. Paris UNESCO-nun mərkəzidir, BMT-nin deyil.
Qaydalar
- 1Dünyada hal-hazırda 195-ə yaxın müstəqil dövlət var; siyasi xəritə ən çox müstəmləkə sisteminin dağılması (XX əsrin ortaları) və SSRİ-nin dağılması (1991) nəticəsində dəyişdi.
- 2İdarəçilik forması: monarxiya (konstitusiyalı — Britaniya, İspaniya; mütləq — Səudiyyə Ərəbistanı) və respublika (prezident, parlament, qarışıq); ərazi quruluşu: unitar (Fransa, Azərbaycan) və federal (ABŞ, Rusiya, Almaniya, Hindistan).
- 3BMT 1945-ci ildə yaradılmış, mənzil-qərargahı Nyu-Yorkda olan universal beynəlxalq təşkilatdır; sülh, təhlükəsizlik, insan hüquqları məsələlərini əhatə edir.
- 4OPEK neft ixrac edən ölkələrin kartelıdır; üzvlərə Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, İran, Küveyt, BƏƏ, Venesuela daxildir — dünya neft hasilatının böyük hissəsini tənzimləyirlər.
- 5NATO — hərbi-siyasi ittifaq; MDB — keçmiş SSRİ respublikaları birliyi; ASEAN — Cənub-Şərqi Asiya ölkələrinin iqtisadi inteqrasiya birliyi.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir