eg2c-5.5· Fəsil 5: Azərbaycanın coğrafiyası· ~13 dəq

Azərbaycanın faydalı qazıntıları və energetikası

Azərbaycanın mineral ehtiyatları (neft, qaz, dəmir filizi, alunit, mərmər, duzu); neft-qaz yataqlarının coğrafiyası (Abşeron, Xəzər, Kür çökəkliyi); elektrik enerjisi istehsalı (İES, SES — Mingəçevir, Şəmkir, Yenikənd), energetika infrastrukturu, ixrac kəmərləri

Azərbaycan mineral ehtiyatları baxımından zəngin ölkə olub, onun ən dəyərli yeraltı sərvəti neft və təbii qazdır. Neft hasilatının əsas mərkəzləri Abşeron yarımadası və Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı iriyataqlar — Azəri-Çıraq-Günəşli (ACG) neft yatağı kompleksi və Şahdəniz qaz-kondensat yatağıdır. Kür çökəkliyi (Şirvan, Salyan rayonları) da neft-qaz hasilatı baxımından perspektivlidir. Qeyri-neft mineral ehtiyatlarından alunit (Zəylik, Daşkəsən) alüminiumun əsas xammalı olub Azərbaycanda mövcuddur; dəmir filizi Daşkəsən yatağında, mis filizi Gədəbəydə, qiymətli mərmər Naxçıvan (Vənənd) və Ordubad rayonlarında, aşxana duzu (neft-qaz qatlarında) müxtəlif ərazilərdə çıxarılır. Energetika sektorunda istilik elektrik stansiyaları (İES) əsas yerləri tutur — Bakı (Ələt), Mingəçevir və Şirvan İES-ləri; su elektrik stansiyaları (SES) Kür çayı üzərindəki şəlalə pilləsini — Mingəçevir SES (ən böyük, təxminən 400 MVt), Şəmkir SES, Yenikənd SES — təşkil edir. Xarici bazarlara neft Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəməri ilə, qaz isə Bakı-Tbilisi-Ərzurum (BTE, SCPX) kəməri vasitəsilə ixrac olunur.

📌Nümunə

Məsələn, Azəri-Çıraq-Günəşli yatağı 1994-cü ildə imzalanmış «Əsrin müqaviləsi» çərçivəsində işlənilir və Azərbaycanın ən böyük neft mənbəyidir.

Əsas terminlər

ACG (Azəri-Çıraq-Günəşli) — Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı ən böyük neft yatağı kompleksi; Azərbaycanın ən böyük neft mənbəyidir və «Əsrin müqaviləsi» çərçivəsində işlənilir.
Şahdəniz — Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundakı ən böyük qaz-kondensat yatağı.
«Əsrin müqaviləsi» — 1994-cü ildə imzalanmış müqavilə; ACG yatağının işlənilməsini tənzimləyir. Tərəflərindən biri SOCAR (Azərbaycan Dövlət Neft Şirkəti) olmuşdur.
Alunit — Alüminium-kalium sulfat; alüminium istehsalının əsas xammalı. Azərbaycanda Gədəbəy rayonunun Zəy ərazisində çıxarılır.
BTC (Bakı-Tbilisi-Ceyhan) — Azərbaycan neftini Türkiyənin Ceyhan limanına çatdıran boru kəməri; marşrutu Azərbaycan → Gürcüstan → Türkiyə.
Kür kaskadı (SES) — Kür çayı üzərindəki su elektrik stansiyaları silsiləsi: Şəmkir SES, Yenikənd SES, Mingəçevir SES (Kür üzərində ən böyük SES) və Varvara SES.
Azərbaycanın faydalı qazıntıları
QazıntıYataq / Rayon
Neft (ən böyük yataq)ACG — Xəzər dənizinin Azərbaycan sektoru
Qaz-kondensat (ən böyük)Şahdəniz — Xəzər dənizinin Azərbaycan sektoru
Dəmir filiziDaşkəsən
Alunit (alüminium xammalı)Gədəbəy (Zəy)
Mis filiziGədəbəy
MərmərNaxçıvan (Vənənd) və Ordubad
Energetika və ixrac kəmərləri
ObyektMəlumat
«Əsrin müqaviləsi»1994-cü ildə imzalanıb; ACG yatağının işlənilməsi; tərəf — SOCAR
BTC kəməriNeft; Bakı → Gürcüstan → Türkiyə (Ceyhan limanı); 2006-cı ildə istismara verilib
BTE (Bakı-Tbilisi-Ərzurum)Təbii qaz; son nöqtə Ərzurum (Türkiyə)
Mingəçevir SESKür çayı üzərində ən böyük SES
İES (istilik)Bakı, Mingəçevir, Şirvan; enerji balansında ən böyük pay
✎«Mineral ehtiyat — yataq» uyğunluğunu necə tapmalı
  1. 1Tələb: «Alunit — Ordubad» cütünün düzgün olub-olmadığını yoxla.
  2. 2Yadda saxla: Alunit Daşkəsən (Zəylik) rayonundadır; Ordubadda isə mərmər yatağı var.
  3. 3Nəticə: Cüt yanlışdır. Düzgün uyğunluq: «Dəmir filizi — Daşkəsən» (Daşkəsən dəmir filizi yatağıdır).
✎Hansı kəmər nəyi daşıyır?
  1. 1Tələb: Azərbaycan neftini və qazını hansı kəmərlərlə ixrac edir?
  2. 2Neft: Neft BTC (Bakı-Tbilisi-Ceyhan) kəməri ilə Türkiyənin Ceyhan limanına gedir; marşrut Azərbaycan → Gürcüstan → Türkiyə.
  3. 3Qaz: Qaz BTE (Bakı-Tbilisi-Ərzurum / SCPX) kəməri ilə Ərzuruma ixrac olunur.
  4. 4Nəticə: BTC — neft, BTE — qaz. Hər iki kəmər Azərbaycan və Gürcüstandan keçir.
🚫Tez-tez səhv

ACG ilə Şahdənizi qarışdırma: ACG ən böyük NEFT kompleksidir, Şahdəniz isə ən böyük QAZ-kondensat yatağıdır. Hər ikisi Xəzərin Azərbaycan sektorundadır.

🚫Tez-tez səhv

Gədəbəy ≠ Daşkəsən: Gədəbəydə mis (və qızıl) filizi, Daşkəsəndə isə dəmir filizi və alunit (Zəylik) var. Mərmər isə Naxçıvan (Vənənd) və Ordubaddadır.

⚠️Diqqət

Kəmərləri tərsinə çevirmə: BTC neft, BTE qaz daşıyır. «Hər ikisi neft daşıyır» da yanlışdır — qaz yalnız BTE ilə gedir.

💡Qeyd

Kür kaskadında stansiyalar yuxarı axardan aşağıya: Şəmkir → Yenikənd → Mingəçevir; ən böyük və ən güclü olanı Mingəçevir SES-dir.

Qaydalar

  1. 1Azərbaycanın ən əhəmiyyətli faydalı qazıntıları neft və təbii qazdır; əsas yataqlar Abşeron yarımadası, Xəzər dənizinin Azərbaycan sektoru (ACG, Şahdəniz) və Kür çökəkliyindədir.
  2. 2ACG (Azəri-Çıraq-Günəşli) — ən böyük neft yatağı kompleksi; Şahdəniz — ən böyük qaz-kondensat yatağı; hər ikisi Xəzər dənizinin Azərbaycan sektorundadır.
  3. 3Qeyri-neft mineral ehtiyatları: alunit (Daşkəsən, Zəylik — alüminium xammalı), dəmir filizi (Daşkəsən), mis (Gədəbəy), mərmər (Naxçıvan — Vənənd, Ordubad), aşxana duzu.
  4. 4SES kaskadı Kür çayı üzərindədir: Mingəçevir SES (ən böyük, təxminən 400 MVt), Şəmkir SES, Yenikənd SES; İES-lər Bakı, Mingəçevir, Şirvanda yerləşir.
  5. 5Neft Bakı-Tbilisi-Ceyhan (BTC) boru kəməri ilə Ceyhan (Türkiyə) limanına, qaz isə Bakı-Tbilisi-Ərzurum (BTE/SCPX) kəməri ilə ixrac olunur.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq