eg2c-3.1· Fəsil 3: Əhali coğrafiyası· ~16 dəq

Dünya əhalisi

Dünya əhalisinin sayı və artımı, təbii artım, demoqrafik göstəricilər, yaş-cins tərkibi, irqlər, xalqlar, dil ailələri, dünya dinləri, əhalinin sıxlığı və yerləşməsi

Dünya əhalisi daim artır; bu artımın əsas göstəricisi təbii artımdır. Təbii artım əmsalı doğum əmsalı ilə ölüm əmsalı arasındakı fərqə bərabərdir (Tə = D − Ö) və adətən promillə (‰) — yəni hər 1000 nəfərə düşən kəmiyyət kimi ifadə olunur. Doğum ölümdən çox olduqda təbii artım müsbət, az olduqda mənfi (depopulyasiya) olur. Əhalinin yaş-cins tərkibini yaş-cins piramidaları əks etdirir: əsası geniş piramida cavan (artan) əhali üçün, daralan əsaslı piramida isə qoca (azalan) əhali üçün xarakterikdir. Cavan əhali inkişaf etməkdə olan ölkələrə, qoca əhali isə inkişaf etmiş ölkələrə xasdır. İnsanlar üç böyük irqə ayrılır: avropoid (ağ), monqoloid (sarı) və neqroid (qara, ekvatorial); bu bölgü zahiri əlamətlərə (dəri rəngi, saç, göz quruluşu) əsaslanır. İrqdən fərqli olaraq, xalq (etnos) ümumi dil, ərazi, mədəniyyət və mənşə ilə birləşən tarixi insan birliyidir. Xalqlar dil ailələrinə qruplaşır; ən böyük dil ailəsi Hind-Avropa dil ailəsidir. Dünyanın üç böyük (cahanşümul) dini xristianlıq, islam və buddizmdir. Əhalinin Yer üzərində yerləşməsi qeyri-bərabərdir; sıxlığa təbii (iqlim, relyef, su, torpaq) və ictimai-iqtisadi amillər təsir edir. Əhali sıxlığı 1 km²-ə düşən adam sayı ilə ölçülür.

Qrafiklər

Əhalinin yaş-cins piramidası: kişi və qadınların yaş qruplarına görə paylanması; geniş əsas gənc əhalini (yüksək doğum) göstərir
Əhalinin yaş-cins piramidası: kişi və qadınların yaş qruplarına görə paylanması; geniş əsas gənc əhalini (yüksək doğum) göstərir

Əsas terminlər

Təbii artım əmsalı (Tə) — Doğum əmsalı ilə ölüm əmsalı arasındakı fərq (Tə = D − Ö); adətən promillə (‰) ilə ifadə olunur.
Depopulyasiya — Ölüm əmsalının doğumdan çox olduğu (D < Ö) vəziyyət; təbii artım mənfi olur və əhali azalır.
Əhalinin sıxlığı — 1 km²-ə düşən adam sayı; əhalinin sayının ərazinin sahəsinə bölünməsi ilə tapılır.
İrq — Zahiri bioloji əlamətlərə (dəri rəngi, saç, göz quruluşu) əsaslanan bölgü; üç böyük irq: avropoid, monqoloid, neqroid.
Xalq (etnos) — Ümumi dil, ərazi, mədəniyyət və mənşə ilə birləşən tarixi insan birliyi; irqdən fərqli olaraq mədəni-tarixi anlayışdır.
Miqrasiya saldosu (mexaniki artım) — Bir əraziyə gələn və oranı tərk edən insanların fərqi; ümumi artıma təbii artımla yanaşı təsir edir.
Əsas anlayışlar
Anlayışİzah
Təbii artımDoğum əmsalı ilə ölüm əmsalının fərqi (Tə = D − Ö), ‰ ilə ifadə olunur
Müsbət təbii artımD > Ö olduqda; əhali sayı artır
Mənfi təbii artım (depopulyasiya)D < Ö olduqda; əhali sayı azalır
Əhali sıxlığı1 km²-ə düşən adam sayı (əhali ÷ sahə)
Miqrasiya saldosuGələn və gedən insanların fərqi; mexaniki artım
Mənbə faktları
GöstəriciMəlumat
Üç böyük irqAvropoid (ağ), monqoloid (sarı), neqroid (qara, ekvatorial)
Üç dünya (cahanşümul) diniXristianlıq, islam, buddizm
Tərəfdarına görə ən böyük dinXristianlıq
Ən böyük dil ailəsiHind-Avropa dil ailəsi
Ən çox əhalisi olan iki ölkəHindistan və Çin
✎Təbii artım əmsalının hesablanması
  1. 1Şərt: Bir ölkədə doğum əmsalı 24‰, ölüm əmsalı 9‰-dir. Təbii artım əmsalını tapmaq lazımdır.
  2. 2Düstur: Tə = D − Ö (doğum əmsalı mənfi ölüm əmsalı).
  3. 3Hesablama: Tə = 24‰ − 9‰ = 15‰.
  4. 4Nəticə: Təbii artım əmsalı 15‰-dir; müsbət olduğundan əhali artır.
✎Təbii artımın nəfərlə hesablanması
  1. 1Şərt: Doğum əmsalı 18‰, ölüm əmsalı 11‰, əhali 2 000 000 nəfərdir. Bir ildə artan nəfər sayını tapmaq lazımdır.
  2. 2Təbii artım əmsalı: Tə = 18‰ − 11‰ = 7‰.
  3. 3Nəfərə çevirmə: ‰ hər 1000 nəfərə düşür: 2 000 000 × 7 ÷ 1000 = 14 000.
  4. 4Nəticə: Bir ildə təbii artım nəticəsində əhali təxminən 14 000 nəfər artır.
🚫Tez-tez səhv

Nəfər sayını tapanda artım əmsalını (‰) birbaşa cavab kimi yazmayın: əvvəlcə Tə = D − Ö tapın, sonra əhaliyə vurub 1000-ə bölün (məs. 15‰ deyil, 15 × 3 000 = 45 000 nəfər).

⚠️Diqqət

Sıxlıq düsturunu tərsinə çevirməyin: sıxlıq = əhali ÷ sahə (adam/km²), sahə ÷ əhali deyil; həmçinin sıfırların sayına diqqət edin ki, onluq sürüşməsi olmasın.

🚫Tez-tez səhv

İrqlə xalqı qarışdırmayın: irq zahiri bioloji əlamətlərə, xalq isə dil-mədəniyyət birliyinə əsaslanır; bir irqə müxtəlif dillərdə danışan çoxlu xalq daxil ola bilər.

💡Qeyd

Ümumi (faktiki) artım yalnız təbii artımdan ibarət deyil: miqrasiya saldosunu da əlavə edin — D = Ö olsa belə müsbət miqrasiya hesabına əhali arta bilər.

Qaydalar

  1. 1Təbii artım əmsalı: Tə = D − Ö (doğum əmsalı mənfi ölüm əmsalı), ‰ ilə ifadə olunur.
  2. 2Müsbət təbii artım (D > Ö) əhali sayının artmasını, mənfi təbii artım (D < Ö) azalmasını (depopulyasiya) göstərir.
  3. 3Cavan (artan) əhali üçün yaş piramidasının əsası geniş olur — inkişaf etməkdə olan ölkələrə xasdır; qoca əhali üçün əsas dar olur — inkişaf etmiş ölkələrə xasdır.
  4. 4Üç böyük irq: avropoid, monqoloid, neqroid (ekvatorial); irq — zahiri bioloji əlamətlər, xalq — dil-mədəniyyət birliyidir.
  5. 5Üç dünya (cahanşümul) dini: xristianlıq, islam, buddizm; ən böyük dil ailəsi — Hind-Avropa dil ailəsidir.
  6. 6Əhali sıxlığı = əhalinin sayı ÷ ərazinin sahəsi (adam/km²); yerləşməyə təbii və ictimai-iqtisadi amillər təsir edir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq