Ətraf mühitin mühafizəsi və qlobal ekoloji problemlər
Qlobal ekoloji problemlər (iqlim dəyişməsi, ozon layının incəlməsi, turşulu yağışlar, bioloji müxtəlifliyin azalması, meşəsizləşmə, torpaqqın degradasiyası, dənizlərin çirklənməsi), beynəlxalq ekoloji konvensiyalar və mühafizə tədbirləri
İnsan fəaliyyətinin sənaye inqilabından sonra kəskin genişlənməsi bir sıra qlobal ekoloji problemləri gündəmə gətirmişdir. İqlim dəyişməsi — atmosferdə karbon qazı (CO₂), metan (CH₄) və digər istixana qazlarının artması nəticəsində yaranır; bu, Yerin orta temperaturunun artmasına, buzlaqların əriyib dəniz səviyyəsinin qalxmasına, hava hadisələrinin kəskinləşməsinə gətirib çıxarır. Ozon layı Yeri ultrabənövşəyi şüalardan qoruyur; xlorfluorokarbonlar (XFK, freontlar) onun incəlməsinə səbəb olur. Turşulu yağışlar kükürd dioksidi (SO₂) və azot oksidlərinin atmosferdə su buxarı ilə birləşməsi nəticəsində əmələ gəlir, meşələrə, torpaqlara, su hövzələrinə və tarixi abidələrə zərər verir. Meşəsizləşmə tropikal meşələrin qırılmasına (Braziliya, Kongo, Cənub-Şərqi Asiya) gətirib çıxarır; bu isə karbonun udulmasını azaldır, torpaq eroziyasını artırır, bioloji müxtəlifliyi azaldır. Beynəlxalq səviyyədə ətraf mühiti qorumaq üçün 1992-ci ildə Rio-de-Janeyroda Yer Sammiti, 1997-ci ildə Kioto Protokolu (CO₂ emissiyanın azaldılması), 2015-ci ildə Paris Razılaşması (istilik artımının 1,5–2°C-dən aşağı saxlanması məqsədi) imzalanmışdır.
Məsələn, freontların istehsalını məhdudlaşdırmaq üçün 1987-ci ildə Monreal Protokolu qəbul edilmiş və ozon layının bərpası yolunda mühüm addım atılmışdır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Problem | Səbəb | Nəticə |
|---|---|---|
| İstixana effekti (qlobal istiləşmə) | CO₂ və CH₄-ün artması | Temperaturun qalxması, buzlaqların əriməsi, dəniz səviyyəsinin yüksəlməsi |
| Ozon layının incəlməsi | Xlorfluorokarbonlar (freontlar) | UV şüalanmasının artması, dəri xərçəngi riski, fitoplanqtonun zədələnməsi |
| Turşulu yağışlar | SO₂ və NOₓ emissiyası | Meşələrə, torpaqlara, su hövzələrinə və tarixi abidələrə zərər |
| Meşəsizləşmə | Tropikal meşələrin qırılması | Torpaq eroziyası, karbon udulmasının azalması, bioloji müxtəlifliyin azalması |
| Saziş | İl | Məqsəd |
|---|---|---|
| Yer Sammiti (Rio-de-Janeyro) | 1992 | Ümumi ekoloji prinsiplərin müəyyənləşdirilməsi |
| Monreal Protokolu | 1987 | Freontların (XFK) məhdudlaşdırılması, ozon layının qorunması |
| Kioto Protokolu | 1997 | CO₂ emissiyasının azaldılması |
| Paris Razılaşması | 2015 | İstilik artımının ≤1,5–2°C saxlanması |
- 1Mənbə: Kömür yandıran istilik elektrik stansiyaları (İES) və nəqliyyat atmosferə SO₂ və NOₓ ayırır.
- 2Çevrilmə: Bu qazlar atmosferdəki su buxarı ilə birləşərək turşulu yağışlar əmələ gətirir.
- 3Daşınma: SO₂ və NOₓ küləklə uzaq məsafəyə daşınır, ona görə yağış emissiya mənbəyindən çox uzaqdakı ölkədə yağa bilər (transsərhəd problem).
- 4Nəticə: Göl suyunun pH-ı aşağı düşür; meşələr, torpaqlar, su hövzələri və balıq populyasiyası zərər çəkir.
- 1Problem: Xlorfluorokarbonlar (freontlar) stratosferdəki ozon layını incəldir; UV şüalanması artır.
- 2Tədbir: 1987-ci ildə Monreal Protokolu imzalanır və freontların istifadəsi məhdudlaşdırılır.
- 3Nəticə: Freontların azaldılması sayəsində ozon layının tədricən bərpası başlayır.
- 4Davam edən çətinlik: Freontlar stratosferdə 50–100 il qaldığından və alternativ maddələrə keçid vaxt tələb etdiyindən tam bərpa yavaş gedir.
İstixana effekti ilə ozon layının incəlməsini qarışdırma: istixana effektini CO₂ və CH₄ yaradır, ozon layını isə xlorfluorokarbonlar (freontlar) dağıdır — bunlar ayrı problemlərdir.
Turşulu yağışların səbəbini CO₂/CH₄ kimi göstərmə. Turşulu yağışlar SO₂ və NOₓ-dan yaranır; CO₂ və CH₄ isə istixana qazlarıdır.
Sazişlərin tarixlərini və mövzularını çaşdırma: 1987 Monreal (ozon/freontlar), 1997 Kioto (CO₂ emissiyası), 2015 Paris (istilik artımı ≤1,5–2°C). 1992-ci il isə Rio Yer Sammitinin ilidir, Monrealın yox.
«Ozon layının bərpası» bioloji müxtəlifliyin azalmasına və ya torpaq degradasiyasına töhfə vermir — əksinə, faydalı hadisədir. Bu problemlərə meşəsizləşmə, çirklənmə, iqlim dəyişməsi və həddindən artıq istismar səbəb olur.
Qaydalar
- 1İstixana effekti: CO₂, CH₄ və digər istixana qazlarının artması Yerin orta temperaturunun qalxmasına, buzlaqların əriyib dəniz səviyyəsinin yüksəlməsinə səbəb olur.
- 2Ozon layını xlorfluorokarbonlar (XFK/freontlar) məhv edir; 1987-ci il Monreal Protokolu freontların istifadəsini məhdudlaşdırdı.
- 3Turşulu yağışlar SO₂ və NOₓ-ın atmosferdəki su buxarı ilə reaksiyasından yaranır; meşələrə, torpaqlara, su hövzələrinə zərər verir.
- 4Meşəsizləşmə (o cümlədən tropikal meşələrin qırılması) torpaq eroziyasını artırır, bioloji müxtəlifliyi azaldır, karbonun udulmasını zəiflədir.
- 5Əsas beynəlxalq sazişlər: 1987 — Monreal Protokolu (ozon), 1997 — Kioto Protokolu (CO₂ emissiya), 2015 — Paris Razılaşması (istilik artımı ≤1,5–2°C).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir