eg2c-2.5· Fəsil 2: Təbii coğrafiya· ~13 dəq

Dünya okeanı: dənizlər, körfəzlər, boğazlar və okean dibinin relyefi

Dünya okeanının hissələri (dəniz, körfəz, boğaz, buxt), okean dibinin relyef formaları (materik şelfi, materik yamacı, dərin su oluğu, orta okean silsiləsi, abysal düzənlik), ən dərin nöqtə və coğrafi adlar

Dünya okeanı vahid su məkanı olsa da, quru massiflərinin onu bölməsi nəticəsində bir sıra müstəqil hissələr formalaşmışdır. Dəniz — okeanın qurularla məhdudlaşdırılmış, nisbətən ayrılmış hissəsidir; iç (qapalı — Xəzər, Aral), kənar (Norveç, Ərəbistan) və aralıq (Aralıq, Qırmızı) dənizlər fərqləndirilir. Körfəz okeanın quruya girintisini, boğaz isə iki su kütləsini birləşdirən dar su yolunu ifadə edir. Dünya okeanının dibi müxtəlif relyef formalarına malikdir: materik şelfi (qiymətli faydalı qazıntılar — neft, qaz yataqları olan 200 m dərinliyə qədər dayaz zona), materik yamacı (şelfdən abysal düzənliyə keçid), abysal (dəniz dibi) düzənlikləri, orta okean silsilələri (yer qabığının genişləndiyi, vulkanik fəallığın yüksək olduğu zolaq) və dərin su olukları — yer kürəsinin ən dərin yerləri. Ən dərin nöqtə Sakit okeanındakı Mariana çuxurunun (oluğunun) Çallencer dərinliyi olub təxminən 11 022 m dərinliyə çatır. Ən dərin dəniz isə Xəzərdən fərqli olaraq 5267 m dərinliyə malik Karib dənizidir.

📌Nümunə

Məsələn, Hörmüz boğazı Fars körfəzini Ərəbistan dənizi ilə, Bosfor boğazı isə Qara dənizi Marmara dənizi ilə birləşdirir.

Qrafiklər

Okean dibinin relyefi: şelf → materik yamacı → okean yatağı → dərin su çökəklikləri və sualtı sırtlar
Okean dibinin relyefi: şelf → materik yamacı → okean yatağı → dərin su çökəklikləri və sualtı sırtlar

Əsas terminlər

Dünya okeanı — Yer üzərindəki vahid su məkanı; quru massiflərinin onu bölməsi nəticəsində dənizlər, körfəzlər və boğazlar kimi müstəqil hissələrə ayrılır. Bütün okeanlar bir-biri ilə birbaşa əlaqəlidir, suları axıb keçir.
Dəniz — Okeanın qurularla məhdudlaşdırılmış, nisbətən ayrılmış hissəsi. Növləri: iç (qapalı — Xəzər, Aral), kənar (Norveç, Ərəbistan) və aralıq (Aralıq, Qırmızı) dənizlər.
Körfəz — Okeanın quruya girintisini ifadə edən hissə; məsələn, Fars körfəzi. Boğazdan fərqli olaraq iki su kütləsini birləşdirmir.
Boğaz — İki su kütləsini birləşdirən dar su yolu; məsələn, Bosfor Qara dənizi Marmara dənizi ilə, Hörmüz Fars körfəzini Ərəbistan dənizi ilə birləşdirir.
Materik şelfi — Materik kənarındakı 200 m dərinliyə qədər dayaz zona; neft, qaz yataqları və zəngin balıqçılıq baxımından iqtisadi əhəmiyyəti böyükdür.
Dərin su oluğu — Yer kürəsinin ən dərin relyef forması (xəndək); subduksiya — okean tavasının materik tavasının altına dalması ilə əlaqəlidir. Ən dərin nöqtə Mariana çuxurunun Çallencer dərinliyidir (~11 022 m).
Dünya okeanının hissələri
AnlayışİzahNümunə
DənizOkeanın qurularla məhdudlaşdırılmış, nisbətən ayrılmış hissəsiNorveç dənizi, Aralıq dənizi
KörfəzOkeanın quruya girintisiFars körfəzi
Boğazİki su kütləsini birləşdirən dar su yoluBosfor, Hörmüz, Cəbəllütariq
Okean dibinin relyef formaları
Relyef formasıXüsusiyyət
Materik şelfi200 m-ə qədər dayaz zona; neft-qaz yataqları və balıqçılıq
Materik yamacıŞelfdən abysal düzənliyə keçid zonası (eniş)
Abysal düzənlikDərin okean dibini örtən düz zona (3000–6000 m)
Orta okean silsiləsiYer qabığının genişləndiyi, vulkanik fəallığın yüksək olduğu zolaq
Dərin su oluğuYer kürəsinin ən dərin yeri; Mariana çuxuru (~11 022 m)
✎Okean dibinin relyefi: dayazdan dərinə doğru kəsik
  1. 11. Materik şelfi: Sahildən başlayan, 200 m-ə qədər dayaz zona; neft-qaz yataqları və zəngin balıqçılıq ona iqtisadi əhəmiyyət verir.
  2. 22. Materik yamacı: Şelfdən abysal düzənliyə doğru aşağı enən keçid zonası.
  3. 33. Abysal düzənlik: Dərin okean dibini örtən düz zona (təxminən 3000–6000 m).
  4. 44. Dərin su oluğu: Ən dərin relyef forması, kəsiyin kənarında; Mariana çuxurunun Çallencer dərinliyi ~11 022 m-ə çatır.
✎Dəniz, körfəz və boğazı necə ayırmalı
  1. 1Sual: Verilmiş obyekt okeanın hansı hissəsidir: dəniz, körfəz, yoxsa boğaz?
  2. 2Dəniz əlaməti: Qurularla məhdudlaşdırılmış geniş su sahəsidirsə, dənizdir (məsələn, Norveç dənizi — kənar dəniz).
  3. 3Körfəz əlaməti: Okeanın quruya girintisidirsə, körfəzdir (məsələn, Fars körfəzi).
  4. 4Boğaz əlaməti: İki su kütləsini birləşdirən dar su yoludursa, boğazdır (məsələn, Bosfor Qara dənizi Marmara dənizi ilə birləşdirir).
🚫Tez-tez səhv

Körfəz və boğazı qarışdırmayın: körfəz okeanın quruya girintisidir və iki su kütləsini birləşdirmir, boğaz isə iki su kütləsini birləşdirən dar su yoludur.

🚫Tez-tez səhv

Boğazları düzgün cütləşdirin: Bosfor Qara dənizi Marmara dənizi ilə, Hörmüz Fars körfəzini Ərəbistan dənizi ilə, Cəbəllütariq isə Aralıq dənizini Atlantik okeanı ilə birləşdirir — bunları qarışdırmaq tipik səhvdir.

⚠️Diqqət

Xəzər və Aral iç (qapalı) dənizlərdir — okeana birbaşa çıxışı yoxdur. Aralıq və Qırmızı dəniz isə aralıq tipdir, boğaz vasitəsilə okeana bağlanır; «açıq dəniz» coğrafi dəniz növü deyil.

💡Qeyd

Ən dərin nöqtəni səhv okeana aid etməyin: Mariana çuxurunun Çallencer dərinliyi (~11 022 m) Sakit okeandadır, Atlantik okeanda deyil.

Qaydalar

  1. 1Dəniz növləri: qapalı/iç (Xəzər, Aral), kənar (Norveç), aralıq (Aralıq, Qırmızı); körfəz — okeanın quruya girintisi; boğaz — iki su kütləsini birləşdirən dar su yolu.
  2. 2Materik şelfi — 200 m-ə qədər dayaz zona; neft, qaz, balıqçılıq baxımından iqtisadi əhəmiyyəti böyükdür.
  3. 3Orta okean silsilələri — yer qabığının genişləndiyi zonadır; vulkanik fəallıq yüksəkdir, litosfer tavaları buradan aralanır.
  4. 4Dərin su olukları (xəndəkləri) yer kürəsinin ən dərin relyef formasıdır; ən dərin nöqtə — Sakit okeanındakı Mariana çuxurunun Çallencer dərinliyi (~11 022 m).
  5. 5Bosfor boğazı Qara dənizi Marmara ilə, Hörmüz boğazı Fars körfəzini Ərəbistan dənizi ilə, Cəbəllütariq boğazı isə Aralıq dənizini Atlantik okeanı ilə birləşdirir.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq