Biosfer, torpaq və təbii zonalar
Biosfer, torpaq tipləri və münbitlik, coğrafi zonallıq, yüksəklik qurşaqlığı və təbii zonaların bitki-heyvanat aləmi
Biosfer Yerin canlıların yayıldığı təbəqəsidir; o, litosferin üst hissəsini, hidrosferi və atmosferin alt qatını əhatə edir. Torpaq biosferlə litosferin qarışığında yaranan, münbitliyə malik üst təbəqədir. Münbitliyi təmin edən əsas amil çürüntü (humus) maddəsidir: humus nə qədər çoxdursa, torpaq bir o qədər münbitdir. Ən münbit torpaq tipi qara torpaq (çernozem) olub çöl (step) zonasında, mülayim qurşaqda formalaşır. Şabalıdı torpaqlar quru çöl və yarımsəhralarda, boz (boz-qonur) torpaqlar isə daha quraq səhra və yarımsəhralarda yayılır. Bitki, heyvanat və torpaq örtüyü iqlimlə birlikdə coğrafi zonallıq qanununa tabe olur: ekvatordan qütblərə doğru istilik və rütubətin dəyişməsi nəticəsində en üzrə (enlik) təbii zonalar bir-birini əvəz edir — ekvatorial meşələr, savanna, səhra və yarımsəhra, çöl (step), qarışıq meşə, tayqa, tundra. Dağlarda isə yüksəklik artdıqca iqlim dəyişir və zonalar şaquli istiqamətdə bir-birini əvəz edir; buna yüksəklik (şaquli) qurşaqlığı deyilir. Dağ ətəyindəki qurşaq həmin dağın yerləşdiyi enlikdəki zonadan başlayır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Təbii zona | İqlim | Bitki / Torpaq |
|---|---|---|
| Tundra | Soyuq, qütblərə yaxın | Mamır-şibyə; tundra-qley torpağı |
| Tayqa | Mülayim, yağıntı buxarlanmadan çox | İynəyarpaqlı meşə (şam, küknar, ladin, sidr); podzol torpaq |
| Çöl (step) | Mülayim, quru; buxarlanma yağıntıdan çox | Ağacsız ot bitkiləri (taxılkimilər); qara torpaq (çernozem) |
| Səhra | Ən quraq, çox az yağıntı | Seyrək quraqlığadözümlü bitkilər (kaktus, sarsazan); boz torpaq |
| Savanna | İsti subekvatorial, quru və yağışlı fəsil | Hündür otlar və seyrək ağaclar (baobab, akasiya); qırmızı-qonur torpaq |
| Ekvatorial meşə | İl boyu isti və rütubətli, ən çox yağıntı | Ən zəngin bitki örtüyü, sıx ağaclar; laterit (qırmızı-sarı) torpaq |
| Torpaq tipi | Zona | Münbitlik |
|---|---|---|
| Qara torpaq (çernozem) | Çöl (step) | Ən münbit, humuslu |
| Şabalıdı torpaq | Quru çöl və yarımsəhra | Qara torpaqdan az münbit |
| Boz (boz-qonur) torpaq | Səhra və yarımsəhra | Az humuslu, az münbit |
| Podzol torpaq | Tayqa | Qida maddələri dərinə yuyulur, az münbit |
| Tundra-qley torpağı | Tundra | Donuşluq, humus az; az münbit |
| Laterit torpaq | Ekvatorial meşə | Yağıntı qida maddələrini yuyur |
- 1Səbəb: Günəş istiliyi və rütubət Yer səthində enlik üzrə qeyri-bərabər paylanır; ona görə ekvatordan qütblərə doğru zonalar bir-birini əvəz edir.
- 2Ardıcıllıq: Ekvatorial meşə → savanna → səhra və yarımsəhra → çöl (step) → qarışıq meşə → tayqa → tundra.
- 3Meşə zonaları (istisevərlikdən soyuğadözümlülüyə): Ekvatorial meşə → dəyişən-rütubətli (musson) meşə → qarışıq meşə → tayqa.
- 1İqlim: Mülayim qurşaqda yerləşir; quraqdır, buxarlanma yağıntıdan çox olur.
- 2Bitki örtüyü: Ağacsızdır; əsasən ot bitkiləri — taxılkimilər üstünlük təşkil edir.
- 3Torpaq: Ən münbit torpaq tipi — qara torpaq (çernozem) burada formalaşır; buxarlanma yağıntıdan çox olduğundan mineral maddələr yuyulmur, üst qatda qalır.
Tundra ilə çölü qarışdırmayın: hər ikisi ağacsızdır, lakin tundra soyuq qütb zonasıdır və mamır-şibyə ilə örtülüdür, çöl isə mülayim qurşaqda hündür ot bitkiləri ilə örtülüdür.
Zona ilə torpağı düzgün uyğunlaşdırın: çöl — qara torpaq (çernozem), tayqa — podzol, tundra — tundra-qley, səhra/yarımsəhra — boz torpaq, quru çöl — şabalıdı torpaq. Tayqaya şabalıdı, tundraya qara torpaq vermək səhvdir.
Coğrafi (enlik) zonallığını yüksəklik qurşaqlığı ilə qarışdırmayın: birincisi ekvatordan qütblərə doğru en üzrə baş verir, ikincisi isə dağda aşağıdan yuxarıya doğru baş verir.
Yüksəklik qurşaqlığında dağ ətəyindəki qurşaq həmin dağın yerləşdiyi enlikdəki zonadan başlayır; ona görə ekvatordakı dağda qurşaqların sayı mülayim qurşaqdakı eyni hündürlükdəki dağdan daha çoxdur.
Qaydalar
- 1Biosfer litosferin üst hissəsini, bütün hidrosferi və atmosferin alt qatını əhatə edir.
- 2Torpağın münbitliyini çürüntü (humus) maddəsi təmin edir.
- 3Ən münbit torpaq qara torpaqdır (çernozem); çöl/step zonasında yaranır.
- 4Coğrafi (en üzrə) zonallıq istilik və rütubətin ekvatordan qütblərə dəyişməsi ilə bağlıdır.
- 5Yüksəklik qurşaqlığında zonalar dağın ətəyindəki zonadan başlayaraq yuxarı doğru əvəz olunur.
- 6Tundra — mamır-şibyə, tayqa — iynəyarpaqlı meşə, savanna — hündür otlar və seyrək ağaclar.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir