Hidrosfer
Hidrosferin tərkibi, Dünya okeanı, dənizlər, körfəz və boğazlar, okean suyunun duzluluğu və temperaturu, okean axınları, qabarma-çəkilmə, quru suları
Hidrosfer Yerin su təbəqəsidir və okeanları, dənizləri, quru sularını (çaylar, göllər, buzlaqlar, yeraltı sular, bataqlıqlar) və atmosferdəki su buxarını əhatə edir. Hidrosfer sularının təxminən 96,5%-i Dünya okeanının payına düşür; şirin suyun böyük hissəsi isə buzlaqlarda toplanıb. Dünya okeanı dörd okeana bölünür: Sakit (ən böyük və ən dərin), Atlantik, Hind və Şimal Buzlu (ən kiçik) okeanlar. Okean suyunun orta duzluluğu 35‰-dir (hər 1 litr suda orta hesabla 35 q duz); duzluluq buxarlanma çox, çay axını az olan tropik enliklərdə artır, qütblərə yaxın və böyük çayların töküldüyü yerlərdə azalır. Ən duzlu dəniz Qırmızı dənizdir. Okean axınları su kütlələrinin daimi hərəkətidir: isti axınlar (Qolfstrim, Şimali Atlantik) suyu ekvatordan qütblərə, soyuq axınlar (Labrador, Peru) isə qütblərdən ekvatora doğru daşıyır. Qabarma-çəkilmə əsasən Ayın cazibə qüvvəsi nəticəsində okean suyunun səviyyəsinin gündə iki dəfə qalxıb-enməsidir. Quru sularına çaylar (mənbə, mənsəb, qol; əsas çay və qolların əmələ gətirdiyi çay sistemi; hövzə və suayrıcı), göllər (axarlı/axarsız, şirin/duzlu), buzlaqlar, yeraltı sular və bataqlıqlar aiddir.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Komponent | Xüsusiyyət |
|---|---|
| Dünya okeanı | Hidrosfer sularının ~96,5%-i; orta duzluluq 35‰; dörd okeana bölünür |
| Buzlaqlar | Quruda toplanan şirin suyun ən böyük hissəsini saxlayır |
| Çaylar | Mənbə, mənsəb və qollardan ibarət axar quru suyu; çay sistemi yaradır |
| Göllər | Quru ilə əhatə olunmuş hövzələr; axarlı/axarsız, şirin/duzlu |
| Yeraltı sular | Torpaq səthinə bulaq (qaynaq) şəklində təbii çıxa bilən sular |
| Atmosfer suyu | Atmosferdəki su buxarı; hidrosferin çox kiçik hissəsi |
| Növ | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Axarsız göl | Hər tərəfi qapalı; suyu bir qayda olaraq duzlu olur | Xəzər (ən böyük, duzlu) |
| Axarlı göl | Suyu axıb getdiyi üçün adətən şirin olur | Baykal (ən dərin) |
| İsti axın | Suyu ekvatordan qütblərə daşıyır, iqlimi mülayimləşdirir | Qolfstrim, Şimali Atlantik |
| Soyuq axın | Suyu qütblərdən ekvatora daşıyır, sahildə quraqlıq yaradır | Labrador, Peru |
- 1Buxarlanma: Günəş istisi okean və quru sularını buxarlandırır; su buxarı atmosferə qalxır. Buxarlanma duzluluğu da artırır — tropik enliklərdə buxarlanma çox olduğu üçün duzluluq yüksəlir.
- 2Yağıntı: Atmosferdəki su buxarı soyuyub yağış və qar şəklində yerə qayıdır. Yağıntı çox olan ekvatorial enliklərdə və böyük çayların mənsəbində okean suyunun duzluluğu azalır.
- 3Axın və qayıdış: Yağıntının bir hissəsi çaylarla yenidən okeana axır, bir hissəsi buzlaqlarda və yeraltı sularda toplanır. Beləliklə su hidrosferin hissələri arasında daimi dövr edir.
- 1Axara görə: Əvvəlcə gölün suyunun axıb-axmadığına baxılır: axarlı göldən su çıxır, axarsız (qapalı) göldən su yalnız buxarlanma ilə azalır.
- 2Duzluluğa görə: Axarlı göllər adətən şirin olur (su daim yenilənir); axarsız göllərdə isə buxarlanma duzu toplayır, ona görə suyu bir qayda olaraq duzlu olur.
- 3Nümunə ilə yoxlama: Xəzər axarsız və duzludur, həm də sahəcə ən böyük göldür; Baykal isə dünyanın ən dərin gölüdür. Quruda şirin suyun böyük hissəsi göllərdə deyil, buzlaqlarda toplanır.
Körfəz, boğaz və gölü qarışdırma: körfəz — okean/dənizin qurunun daxilinə uzanan hissəsi, boğaz — iki su hövzəsini birləşdirən dar su zolağı, göl isə hər tərəfdən quru ilə əhatə olunmuş müstəqil hövzədir.
Mənbə ilə mənsəbi qarışdırma: mənbə çayın başlandığı yer, mənsəb isə çayın dənizə, gölə və ya başqa çaya töküldüyü yerdir. Əsas çaya tökülən kiçik çay isə qol adlanır.
Çay sistemi ilə çay hövzəsini, eləcə də suayrıcını ayır: çay sistemi — əsas çay və onun bütün qolları, çay hövzəsi — onların su topladığı ərazi, suayrıcı isə qonşu hövzələri ayıran sərhəddir.
Duzluluq amillərini səhv salma: buxarlanma yağıntıdan çox olanda duzluluq ARTIR (Qırmızı dəniz), iri çayların tökülməsi və çox yağıntı isə duzluluğu AZALDIR (Baltik dənizi). Ən uzun çay (Nil) ilə ən sulu çayı (Amazon) da qarışdırma.
Qaydalar
- 1Hidrosfer = okean suları + quru suları + atmosfer suyu; suyun ~96,5%-i Dünya okeanındadır.
- 2Dörd okean: Sakit (ən böyük, ən dərin), Atlantik, Hind, Şimal Buzlu (ən kiçik).
- 3Okean suyunun orta duzluluğu 35‰-dir; duzluluq buxarlanma artdıqca artır, çay axını və yağıntı artdıqca azalır.
- 4İsti axınlar (Qolfstrim) ekvatordan qütblərə, soyuq axınlar (Labrador, Peru) qütblərdən ekvatora su daşıyır.
- 5Qabarma-çəkilmə əsasən Ayın cazibəsi ilə baş verir; çay sistemi əsas çay və onun bütün qollarından ibarətdir.
- 6Ən böyük göl — Xəzər (duzlu); ən dərin göl — Baykal; ən uzun çaylar — Nil və Amazon.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir