Atmosfer və iqlim
Atmosferin quruluşu, hava temperaturu, təzyiq, küləklər, rütubət, iqlim əmələgətirən amillər və iqlim qurşaqları
Atmosfer Yerin hava örtüyüdür. Tərkibinin böyük hissəsini azot (~78%) və oksigen (~21%) təşkil edir, qalanı karbon qazı, su buxarı və digər qazlardır. Atmosfer təbəqələrə bölünür: ən aşağı və ən sıx təbəqə troposferdir (orta qalınlığı ~10–12 km), onun üstündə stratosfer yerləşir (burada ozon təbəqəsi ultrabənövşəyi şüaları udur). Hava — atmosferin müəyyən yerdə və qısa zamanda olan vəziyyətidir; iqlim isə həmin ərazinin çoxillik orta hava rejimidir. Troposferdə temperatur yüksəkliklə hər 1 km-də orta hesabla 6°C azalır. Gündəlik amplituda — sutkanın ən yüksək və ən aşağı temperaturu arasındakı fərq; illik amplituda — ən isti və ən soyuq ayların orta temperaturları arasındakı fərqdir. Atmosfer təzyiqi yüksəkliklə azalır (hər ~10,5 m-də 1 mm c.s.). Hava həmişə yüksək təzyiqdən alçaq təzyiqə doğru hərəkət edir — bu, küləyi yaradır. Daimi küləklərə passatlar (tropiklərdən ekvatora), mülayim qurşağın qərb küləkləri və mövsümi istiqamətini dəyişən mussonlar aiddir; briz isə sahil boyu sutka ərzində istiqamətini dəyişən yerli küləkdir. İqlim əmələgətirən əsas amillər: coğrafi en dairəsi (Günəş şüalarının düşmə bucağı), okeandan (su hövzələrindən) uzaqlıq və relyef (yüksəklik, dağların maneə rolu). Yer kürəsində əsas iqlim qurşaqları — ekvatorial, tropik, mülayim və qütb qurşaqlarıdır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Təbəqə | Xüsusiyyət |
|---|---|
| Troposfer | Ən aşağı və ən sıx təbəqə (orta qalınlığı ~10–12 km); bütün hava hadisələri burada baş verir, temperatur hər 1 km-də ~6°C azalır |
| Stratosfer | Troposferin üstündə yerləşir; ozon təbəqəsi burada ultrabənövşəyi şüaları udur |
| Qurşaq | Xüsusiyyət |
|---|---|
| Ekvatorial | Ən yüksək temperaturlu, bol yağıntılı, il boyu rütubətli; hava qalxır və çoxlu yağıntı yaranır |
| Tropik | Yüksək atmosfer təzyiqi havanın enmə hərəkəti yaradır, buna görə yağıntı az düşür |
| Mülayim | Daimi qərb küləkləri hökm sürür; dəniz iqlimi kiçik amplitudalı və yağıntılı, materik daxili iqlimi böyük amplitudalı və az yağıntılıdır |
| Qütb | Yer kürəsinin ən soyuq əsas iqlim qurşağı |
- 1Coğrafi en dairəsi: Günəş şüalarının düşmə bucağını və ərazinin aldığı istiliyi dəyişir; en dairəsi dəyişdikcə alınan istilik də dəyişir.
- 2Okeandan uzaqlıq: Okeana yaxın ərazidə illik amplituda kiçik və yağıntı çox olur; materikin daxilində isə illik amplituda böyük, yağıntı az olur.
- 3Relyef: Yüksəkliklə temperatur azalır; dağlar rütubətli hava kütlələrinin keçişini əngəlləyir — küləküstü yamac çox, küləkaltı yamac az yağıntı alır.
- 1Temperatur: Ən yüksək temperaturlu qurşaqdır; il boyu isti və rütubətli keçir.
- 2Yağıntı: Bol yağıntılıdır; yağıntının ən çox miqdarı ekvatorda düşür və qütblərə doğru ümumən azalır.
- 3Səbəb: Ekvatorda hava qalxma hərəkəti edir, bu da çoxlu yağıntının yaranmasına səbəb olur.
Hava ilə iqlimi qarışdırmayın: hava — atmosferin qısa zamandakı vəziyyəti, iqlim isə ərazinin çoxillik orta hava rejimidir. Bunları tərs salmaq tipik səhvdir.
Ekvatorial və tropik qurşaqları qarışdırmayın: ekvatorda hava qalxır və yağıntı bol olur, tropiklərdə isə yüksək təzyiq havanın enməsini yaradır, buna görə yağıntı azdır.
Küləkləri ayırd edin: passatlar tropiklərdən ekvatora əsir, mülayim qurşaqda qərb küləkləri hökm sürür; briz sutka ərzində, musson isə mövsümlər üzrə istiqamətini dəyişir.
Cihazları qarışdırmayın: barometr — atmosfer təzyiqini, termometr — temperaturu, hiqrometr — rütubəti, anemometr — külək sürətini ölçür.
Qaydalar
- 1Troposferdə temperatur hər 1 km yüksəklikdə orta hesabla 6°C azalır.
- 2Gündəlik amplituda = sutkanın maksimum və minimum temperaturu arasındakı fərq.
- 3İllik amplituda = ən isti ayın və ən soyuq ayın orta temperaturları arasındakı fərq.
- 4Külək yüksək təzyiq sahəsindən alçaq təzyiq sahəsinə doğru əsir.
- 5Passatlar tropiklərdən ekvatora, qərb küləkləri isə mülayim qurşaqda əsir; mussonlar mövsümə görə istiqamətini dəyişir.
- 6Əsas iqlim əmələgətirən amillər: en dairəsi, okeandan uzaqlıq, relyef.
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir