Litosfer və relyef
Yerin daxili quruluşu, litosfer tavaları, daxili və xarici qüvvələr, relyef formaları, süxurlar və faydalı qazıntılar
Yerin daxili quruluşu üç əsas qatdan ibarətdir: yer qabığı, mantiya və nüvə. Yer qabığı ən nazik üst qat olub iki tipdə olur — qalınlığı təxminən 35–70 km olan materik (qranit, bazalt və çökmə təbəqələrindən ibarət) və 5–10 km olan okean (bazalt qatından ibarət, qranit qatı yoxdur) tipli qabıq. Yer qabığı ilə mantiyanın yuxarı bərk hissəsi birlikdə litosferi əmələ gətirir. Litosfer ayrı-ayrı böyük bloklara — litosfer tavalarına bölünür və bu tavalar mantiyanın plastik təbəqəsi (astenosfer) üzərində ildə bir neçə santimetr sürətlə hərəkət edir. Tavaların toqquşması, uzaqlaşması və sürüşməsi daxili qüvvələri — vulkanizm, zəlzələ və dağəmələgəlmə hadisələrini yaradır. Daxili qüvvələr relyefi qaldırır və iri formalar (dağlar, çökəkliklər) yaradır; xarici qüvvələr isə (aşınma, eroziya, akkumulyasiya) relyefi dağıdır, hamarlaşdırır və materialı bir yerdən başqa yerə daşıyaraq toplayır. Relyefin əsas formaları dağlar, yaylalar, düzənliklər, ovalıqlar və çökəkliklərdir. Süxurlar əmələ gəlmə üsuluna görə üç qrupa bölünür: maqmatik (qranit, bazalt), çökmə (qum, gil, əhəngdaşı, daş kömür, neft) və metamorfik (mərmər, qneys). Yerin ən hündür zirvəsi Everest (Comolungma, 8848 m) Himalay dağlarındadır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Təbəqə | Xüsusiyyət |
|---|---|
| Yer qabığı | Ən nazik üst qat; materik tipi 35–70 km (qranit, bazalt, çökmə qatları), okean tipi 5–10 km (qranit qatı yoxdur) |
| Mantiya | Yerin ən qalın qatı; yuxarı bərk hissəsi yer qabığı ilə birlikdə litosferi əmələ gətirir, altında plastik astenosfer yerləşir |
| Nüvə | Yerin mərkəzində yerləşir; daxili nüvə bərk, xarici nüvə maye halındadır |
| Növ | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Maqmatik | Maqmanın soyuyub bərkiməsindən yaranır | Qranit, bazalt |
| Çökmə | Çöküntülərin, üzvi qalıqların toplanıb sıxlaşmasından yaranır | Qum, gil, əhəngdaşı, daş kömür, neft |
| Metamorfik | Mövcud süxurların yüksək təzyiq və temperatur altında dəyişməsindən yaranır | Mərmər, qneys |
- 1Daxili qüvvələr qaldırır: Litosfer tavalarının toqquşması, uzaqlaşması və sürüşməsi vulkanizm, zəlzələ və dağəmələgəlməni yaradır; bu qüvvələr relyefi qaldırıb iri formalar — dağlar və çökəkliklər əmələ gətirir.
- 2Xarici qüvvələr dağıdır: Aşınma süxurları yerində xırdalayır, eroziya (məsələn, axar suyun təsiri) onları yonub daşıyır, akkumulyasiya isə daşınan materialı bir yerdə toplayır; nəticədə relyef dağılır və hamarlaşır.
- 3Nəticə: İki qüvvə əks istiqamətdə işləyir: daxili qüvvələr relyefi qaldırır, xarici qüvvələr onu dağıdıb hamarlaşdırır — yer səthinin müasir görünüşü bu qarşılıqlı təsirin nəticəsidir.
- 1Maqmatik: Maqma soyuyub bərkiyir və maqmatik süxur (məsələn, qranit, bazalt) yaranır.
- 2Çökmə: Maqmatik süxur aşınıb xırdalanır, daşınır və toplanır — beləliklə çökmə süxur (məsələn, qum daşı, əhəngdaşı) əmələ gəlir.
- 3Metamorfik: Çökmə süxur yüksək təzyiq və temperatur altında metamorfizmə uğrayır: əhəngdaşı mərmərə, qum daşı kvarsitə çevrilir; qranitdən isə qneys yaranır.
Daxili (endogen) qüvvələri xarici (ekzogen) qüvvələrlə qarışdırmayın: vulkanizm, zəlzələ və dağəmələgəlmə daxili qüvvələrdir (relyefi qaldırır); aşınma, eroziya və akkumulyasiya isə xarici qüvvələrdir (relyefi dağıdıb hamarlaşdırır).
Süxur növlərini nümunəyə görə dəqiq ayırın: qranit və bazalt maqmatik, əhəngdaşı və qum çökmə, mərmər və qneys isə metamorfik süxurdur. «Metamorfik» və «maqmatik» süxurların növüdür, yer qabığının tipi deyil.
Metamorfizmin başlanğıc süxurunu səhv salmayın: mərmər əhəngdaşının, qneys qranitin, kvarsit isə qum daşının metamorfizmindən yaranır.
Maqma ilə lavanı qarışdırmayın: yerin daxilindəki ərimiş kütlə maqma adlanır, yer səthinə çıxdıqdan sonra isə həmin kütlə lava adlanır.
Qaydalar
- 1Yerin daxili quruluşu (mərkəzdən səthə): nüvə → mantiya → yer qabığı; ən qalın qat mantiyadır.
- 2Materik tipli yer qabığı qalın olub qranit qatına malikdir; okean tipli qabıq nazikdir və qranit qatı yoxdur.
- 3Litosfer = yer qabığı + mantiyanın yuxarı bərk hissəsi; o, tavalara bölünür və astenosfer üzərində hərəkət edir.
- 4Daxili qüvvələr (vulkanizm, zəlzələ, dağəmələgəlmə) relyefi yaradır/qaldırır; xarici qüvvələr (aşınma, eroziya, akkumulyasiya) relyefi dağıdır və hamarlaşdırır.
- 5Süxurlar əmələ gəlməsinə görə: maqmatik (qranit, bazalt), çökmə (əhəngdaşı, qum, kömür, neft), metamorfik (mərmər, qneys).
Məşq
15 asan · 15 orta · 15 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir