eg2c-1.4· Fəsil 1: Ümumi coğrafiya· ~13 dəq

Xəritənin miqyası, şərti işarələr və coğrafi informasiya sistemləri

Miqyas növləri (ədədi, xətti, adlı), xəritəni oxuma üsulları, şərti işarə növləri, coğrafi proyeksiyalar, xəritə üsulları (xoropleth, kartodiaqram) və coğrafi informasiya sistemlərinin (CİS) tətbiqi

Xəritə yer səthini müstəvidə şərti işarələrlə əks etdirən coğrafi sənəd olub üç miqyas formasında ifadə edilir: ədədi miqyas (məsələn, 1:200 000), xətti miqyas (ölçülmüş cədvəl şəkli) və adlı miqyas ("1 sm = 2 km" kimi söz ifadəsi). Xəritənin şərti işarələri üç əsas tipə bölünür: miqyaslı (sahəni — dəniz, meşə; xətti — çay, yol əks etdirən), miqyassız (nöqtəvi — şəhər, faydalı qazıntı) və izahedici (mətn, rəqəm işarələri). Xəritə proyeksiyaları kürə səthini müstəviyə çevirərkən müxtəlif təhriflər verir: sahəni saxlayan (eyni sahəli) proyeksiyalarda bucaqlar, bucaqları saxlayan (eynikonformal) proyeksiyalarda sahələr təhrif olunur; heç bir proyeksiya bütün kəmiyyətləri eyni vaxtda saxlaya bilməz. Coğrafi informasiya sistemləri (CİS) müxtəlif mənşəli coğrafi verilənləri rəqəmsal şəkildə toplayıb analiz edir, müxtəlif xəritə qatlarını üst-üstə qoyaraq sahə planlamasında, fəlakətlərin idarəsində, nəqliyyat optimallaşdırılmasında istifadə olunur.

📌Nümunə

Məsələn, 1:100 000 miqyasında xəritədə 3,5 sm ölçülən məsafə yerdə 3,5 × 100 000 = 350 000 sm = 3,5 km-ə bərabərdir.

Qrafiklər

Xəritə: miqyas (məsafə göstərici) və şərti işarələr — çay, şəhər, dağ zirvəsi, sərhəd, göl/dəniz, meşə
Xəritə: miqyas (məsafə göstərici) və şərti işarələr — çay, şəhər, dağ zirvəsi, sərhəd, göl/dəniz, meşə

Əsas terminlər

Miqyas — Xəritədəki uzunluğun yerdəki həqiqi uzunluğa olan nisbəti; nə qədər kiçildildiyini göstərir. Üç formada — ədədi, xətti və adlı — ifadə olunur.
Ədədi miqyas — Miqyasın rəqəm nisbəti şəklində (məsələn, 1:200 000) yazılışı; paylanan həmişə xəritə uzunluğu (1), məxrəc isə yer uzunluğudur (N).
Xətti miqyas — Xəritənin kənarında yerləşən, ölçülmüş cədvəl (xətt) şəklindəki miqyas; məsafəni birbaşa cədvəl üzərində oxumağa imkan verir.
Adlı miqyas — Miqyasın söz ifadəsi şəklində (məsələn, «1 sm = 2 km») yazılışı; bir santimetrin yerdə neçə vahidə uyğun gəldiyini bildirir.
Şərti işarələr — Yer obyektlərini xəritədə əks etdirən rəmzlər; üç tipə bölünür — miqyaslı (sahə və xətti), miqyassız (nöqtəvi) və izahedici (mətn-rəqəm).
CİS (Coğrafi İnformasiya Sistemi) — Müxtəlif mənşəli coğrafi verilənləri rəqəmsal şəkildə toplayan, saxlayan və analiz edən sistem; xəritə qatlarını üst-üstə qoyaraq sahə planlaması, fəlakət idarəçiliyi və nəqliyyatda tətbiq olunur.
Miqyasın formaları
Miqyas növüİzahNümunə
ƏdədiRəqəm nisbəti şəklində; 1:N kimi yazılır1:200 000
XəttiXəritə kənarındakı ölçülmüş cədvəl (xətt) şəklindəCədvəl üzərindəki bölgülər
AdlıSöz ifadəsi şəklində; 1 sm-in yer qarşılığı«1 sm = 2 km»
Şərti işarələrin tipləri
TipİzahNümunə
MiqyaslıSahə və xətti obyektlərin ölçüsünü miqyasa uyğun göstərirMeşə, dəniz; çay, yol
MiqyassızNöqtəvi obyektin yalnız mövqeyini göstərirŞəhər, faydalı qazıntı mədəni
İzahediciObyekt haqqında mətn-rəqəm açıqlaması verirDərinlik rəqəmi (3,5 m)
✎Xəritədə ölçülən məsafədən həqiqi məsafəyə (1:100 000)
  1. 1Verilənlər: Miqyas 1:100 000, xəritədə ölçülən məsafə 3,5 sm.
  2. 2Miqyası tətbiq et: Xəritə uzunluğunu məxrəcə vur: 3,5 sm × 100 000 = 350 000 sm.
  3. 3Vahidi çevir: 350 000 sm = 3500 m = 3,5 km (1 km = 100 000 sm).
  4. 4Nəticə: Yerdəki həqiqi məsafə 3,5 km-dir.
✎Xəritədə ölçülən məsafədən həqiqi məsafəyə (1:500 000)
  1. 1Verilənlər: Miqyas 1:500 000, iki şəhər arasında xəritədə ölçülən məsafə 7,4 sm.
  2. 2Miqyası tətbiq et: Xəritə uzunluğunu məxrəcə vur: 7,4 sm × 500 000 = 3 700 000 sm.
  3. 3Vahidi çevir: 3 700 000 sm = 37 000 m = 37 km.
  4. 4Nəticə: İki şəhər arasındakı həqiqi məsafə 37 km-dir.
🚫Tez-tez səhv

Böyük və kiçik miqyası qarışdırma: məxrəc (N) nə qədər BÖYÜKdürsə, xəritə bir o qədər KİÇİK miqyaslı (ümumi, az ətraflı) olur. Məsələn, 1:10 000 böyük, 1:1 000 000 isə kiçik miqyaslıdır.

🚫Tez-tez səhv

Ədədi miqyasda nisbəti tərsinə çevirmə: paylanan həmişə xəritə uzunluğudur (1), məxrəc isə yer uzunluğudur (N). 1:200 000 «xəritədə 1 sm yerdə 200 000 sm-ə uyğundur» deməkdir, əksinə yox; miqyas həmişə kiçiltməni göstərir.

⚠️Diqqət

Hesablamada vahidi unutma: nəticə əvvəlcə santimetrdə alınır, sonra mütləq km-ə çevrilməlidir (1 km = 100 000 sm). Məsafəni məxrəcə vurmadan və ya yanlış vahiddə buraxmaqla 10 dəfə səhv almaq asandır.

💡Qeyd

Sahə hesablayanda miqyas faktoru kvadrata yüksəlir: xətti miqyas k dəfə kiçilirsə, sahə k² dəfə kiçilir. Sahəni düz xətti çarpanla hesablamaq tipik səhvdir.

Qaydalar

  1. 1Miqyas üç formada ifadə olunur: ədədi (1:N), xətti (cədvəl şəkli) və adlı ('1 sm = X km'); hər üçü eyni miqyası fərqli formada göstərir.
  2. 2Miqyas məxrəci (N) nə qədər böyükdürsə, xəritə bir o qədər kiçik miqyaslı (ümumi, az ətraflı) olur; N kiçildikcə xəritə böyük miqyaslı (ətraflı) olur.
  3. 3Şərti işarələr üç tipə bölünür: miqyaslı (sahə və xətti obyektlər), miqyassız (nöqtəvi obyektlər) və izahedici (mətn-rəqəm işarələri).
  4. 4Proyeksiya kürəni müstəviyə çevirərkən mütləq bir kəmiyyəti (sahə, bucaq və ya məsafə) təhrif edir; eyni anda bütün kəmiyyətləri saxlayan proyeksiya mövcud deyil.
  5. 5CİS fərqli mənşəli coğrafi verilənləri rəqəmsal qatlara bölərek üst-üstə qoyur və sahə planlaması, fəlakət idarəçiliyi, nəqliyyat kimi sahələrdə tətbiq olunur.

Məşq

15 asan · 15 orta · 15 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq